'Een dagje qualitytime met het gezin kan de boel niet redden'

21 maart 2016

Anne Davis gaat voor Libelle op zoek naar vrouwen die haar inspireren. Rika Ponnet is er zo eentje. Interview over de grootste relatievalkuilen.

 

Relatietherapeute Rika Ponnet is iemand voor wie ik een intense bewondering heb. Omdat ik bij alles wat ze zegt of schrijft (Haar boek 'Blijf bij mij' kreeg de boekenprijs 2012 van Psychologies) meteen denk: 'O, zit dat zo?' of zelfs 'Ach ja natuurlijk, dat zit zo!' En omdat ik veel van wat ze zegt op mijn eigen relatie kan toepassen en het leven daardoor net een beetje leuker kan maken.
Als ze de deur open doet van haar huis-annex-kantoor in Gent, is ze precies zoals ik haar van de foto's ken: een mooie, superslanke vrouw. We gaan naar het woongedeelte boven het kantoor, waar een verkouden klein meisje op de bank ligt. Even later komt haar zusje binnen, geveld door hetzelfde virus. Wat me meteen op mijn eerste vraag brengt.

Is dat niet moeilijk, werk en huis onder één dak? Kan je dan nog de knop omdraaien 's avonds?
Tot nu toe heeft het nog meer voor- dan nadelen. Ik zie veel vrouwen met jonge kinderen die worstelen met hun tijdsindeling, en als zelfstandige heb je meer ruimte. Ik kan keuzes maken en toch hard blijven werken. Als de kinderen 's avonds slapen, begin ik nog aan een volgende werkshift en ik ben vaak tot heel laat bezig. Maar de vrijheid om te kunnen stoppen om 5 uur en samen te kunnen eten, dat is heerlijk.

En in hoeverre neem je je werk mee in je relatie? Als je ruzie hebt, weet je dan meteen hoe je dat aan moet pakken?
Zoals elk stel hebben mijn man en ik elkaar door de jaren heen moeten leren kennen. Er zijn niet zomaar een paar algemene tips die overal toepasbaar zijn. Je partner is een boek, een complex boek, en dat moet je goed leren lezen. Mensen evolueren ook, veranderen hun verwachtingen en perspectieven. Ook daarin groei je met elkaar mee en het is altijd weer een oefening in afstemmen, luisteren naar elkaar. Ik denk dat ik het wel altijd snap, meer dan veel andere mensen, en dat is een voordeel. Ik begrijp waarop we vastlopen. Maar daar goed op reageren en weer bij elkaar komen, dat blijft ook bij ons hard werken. Ik heb wel relativeringsvermogen, en dat heeft ook met leeftijd te maken, en met alles wat ik bij anderen heb meegemaakt. Ik ben door de problemen die ik bij andere mensen zie, ook gaan beseffen dat er niet voor alles een oplossing is, dat het vaak een oefening in aanvaarden is, dingen erkennen waarin je zelf vastloopt. We hebben allemaal heel veel blinde vlekken en beperkingen.

Is het écht zo dat vrouwen minder tevreden zijn over hun relatie dan mannen?
Dat blijkt telkens weer uit onderzoeken, maar daar worden dan vaak de verkeerde conclusies uit getrokken. Het is gewoon zo dat vrouwen over het algemeen meer van hun identiteit uit relaties halen en er ook hogere verwachtingen van hebben, en dus ook vaker ontgoocheld worden. 70% van de mensen die zich bij me aanmelden, zijn vrouwen. Wat niet wil zeggen dat de man niet gemotiveerd is om te komen, maar voor vrouwen is het thema gezin nog een belangrijker deel van hun identiteitsvorming, en vrouwen besteden ook nog altijd meer tijd aan het huishouden; 60% werkt deeltijds en de rest gaat naar de zorg. Ik denk dat sommige vrouwen kiezen voor die verdeling, terwijl het bij anderen een kwestie is van omstandigheden.
Maar vaak is de manier waarop vrouwen bepaalde dingen bevragen, of waarop ze uiting geven aan wat ze niet fijn vinden, niet echt constructief. Het is erg belangrijk om ook naar jezelf te kijken. Waarom verwacht je bijvoorbeeld dat je man carrière maakt? Moet hij iets voor jou doen dat je zelf niet hebt gerealiseerd? Ben je bang om jouw ambities waar te maken en vind je het wel makkelijk dat hij het doet? En wat gebeurt er als de carrière van die man dan strandt? Dan moet zo'n man zichzelf heruitvinden, en al lijkt het dan alsof er problemen zijn in het huwelijk omdat hij een stap moet terugzetten, zij heeft het net zo moeilijk met die stap terug. De oefening is dan: leg het niet allemaal bij hem. Het is verstikkend voor een man als hij voor alles moet zorgen: het geld, de levensstijl...

Vind je dat het anders moet, die tijdsverdeling tussen man en vrouw?
Wie ben ik om te zeggen hoe anderen hun leven inrichten? Voor veel mensen is het een heel moeilijke evenwichtsoefening. Bij vrouwen die wél de ruimte hebben om carrière te maken, speelt het schuldgevoel dan weer een enorme rol. Ze hebben er moeite mee dat ze veel afwezig zijn, en als het in een gezin minder goed gaat, is het de vrouw die er het eerste op aangekeken wordt. Als een vrouw minister wordt, is een van de eerste drie vragen die gesteld wordt: hoe ga je dat doen met je kinderen? Daar erger ik me aan. Maar het maakt ook wel deel uit van onze natuur: wij krijgen de kinderen, en willen ervoor zorgen. Dan moet je een manier vinden om werk en zorg te combineren. Dat is niet makkelijk.

Wat is het meest voorkomende probleem dat je in je praktijk ziet?
Als ik mensen langs krijg, of dat nu koppels zijn of mensen die alleen komen, gaat het er bijna altijd over dat een relatie vastgelopen is, of vastloopt. Soms is er nooit echt verbinding en intimiteit geweest, en dan loopt het sowieso af. Maar bij de grootste groep is er wel verbinding geweest, en zijn ze die kwijtgeraakt en daardoor in een conflictsituatie beland. Ze maken bijvoorbeeld aldoor weer dezelfde ruzie, of ze hebben het gevoel dat ze naast elkaar zijn gaan leven, niet meer met elkaar.
Bij sommige mensen is er juist sprake van een teveel aan verbinding. Als de een te claimend is naar de ander toe, zodat die te weinig persoonlijke ruimte heeft, ontstaat daardoor weer heel veel ruzie. Soms is het moeilijk om een evenwicht te vinden: hoeveel tijd mag ik aan mezelf besteden, hoeveel tijd moet er naar de relatie gaan?

Hoe los je het op als mensen altijd maar weer op hetzelfde stuklopen?
Ik vraag vaak: wat is een van jullie laatste ruzies geweest? Soms gaat het om heel futiele dingen: over de thermostaat die te hoog staat, de koffie die te sterk is... Je merkt dat de twee partijen die tegenover elkaar zijn komen te staan, en dan wordt elke banale ergernis onverdraaglijk, omdat de verbinding er niet meer is. Dan kijken we wat de dynamiek is als ze ruzie maken, bijvoorbeeld over de thermostaat. Zij heeft het graag warm, en zet de thermostaat hoog, hij wil het minder, en vindt het ecologisch niet verantwoord, en zegt dat ze maar een extra trui aan moet trekken, en zet hem lager. Dan kan je zeggen: kies een temperatuur die voor allebei behaaglijk is. Maar je moet zien wat er achter die ruzie zit. Gaat het echt om die paar graden of is er iets anders aan de hand? Zo had ik een koppel bij wie zulke ruzies speelden. Hij was net met pensioen en had niets omhanden. Zij had altijd kunnen doen wat ze wilde in huis, en opeens begon hij alles te besturen zoals hij dat op zijn werk had gedaan. Zij voelde zich onder druk gezet, hij had last van identiteitsverlies en kreeg het gevoel dat hij teruggefloten werd bij elk initiatief. Hij vond dat hij geen erkenning kreeg en uitte dat via de thermostaat. Vanuit dat inzicht zijn we dan gaan werken en uiteindelijk is hij vrijwilligerswerk gaan doen, wat hem een beter gevoel gaf, zodat zij meer ademruimte kreeg. Ze konden nieuwe afspraken maken en samen doorgaan.

Is het dan vooral een kwestie van compromissen sluiten?
Nee, dat is te sterk uitgedrukt. Je moet kijken wat de ander emotioneel beweegt om dingen te doen, wat het onderliggende gevoel is, en dan zien of je de ander daarin tegemoet kunt komen. Als zij een reactie geeft waar hij zich goed bij voelt, zal hij haar ook minder onder druk zetten, en omgekeerd. Zo kan een negatieve cirkel een positieve cirkel worden. Vaak zie je dat mensen zelf niet door hebben wat hen motiveert. Die man dacht echt dat hij heel rationeel was in verband met die thermostaat, bijvoorbeeld. Vaak zit er zoveel symboliek achter die ruzies.
Ook conflicten met kinderen zijn altijd te herleiden. Als de een vindt dat een kind om 12 uur thuis moet zijn en de ander beweert dat 2 uur best kan, en ze maken daar aldoor ruzie om, dan is er meer aan de hand. Mensen vragen dan soms wat ik vind, maar ik hou me verre van dat soort commentaar. Het gaat immers niet om 12 uur of 2 uur, de vraag is waarom ze niet tot een compromis komen. Vaak zie je dan dat de een het gevoel heeft dat de ander probeert zijn of haar wil door te zetten, en de ander voelt zich niet erkend. Als in de loop van onze gesprekken de band weer goed wordt, kunnen de mensen over zulke conflicten heenstappen. Relaties gaan niet ten onder aan een teveel aan conflict, maar aan een tekort aan verbinding. Als we een goede band hebben, kunnen we met de verschillen omgaan.

Wat zijn dé valkuilen van een relatie?
Ik denk dat tijd tegenwoordig een enorme factor is. Er zijn zoveel dingen die tijd opslorpen en ik merk dat dat een enorme impact heeft op de kwaliteit van veel relaties. Er is lang gegoocheld geweest met quality time, maar ik geloof daar niet zo in. Je kunt alleen kwaliteitsvolle tijd hebben als er een heel stuk andere tijd aan vooraf is gegaan en op volgt. Dé valkuil van nu is dat de mensen te veel in hun leven willen proppen. Ik zie dat ook bij mezelf: het is een enorme uitdaging om nee te zeggen. Er is een veelheid aan mogelijkheden, impulsen, verwachtingen naar onszelf toe, we moeten er alles uithalen want je leeft maar één keer...
Dus daar moeten we tegenwoordig aan werken: hoe leuk bepaalde dingen ook lijken, durf zo nu en dan nee zeggen. Een tijdje kan een relatie het wel aan als de een veel afwezig is, maar uiteindelijk groeien mensen uit elkaar. Als datgene wat je als individu wilt, altijd voorgaat om wat goed is voor de relatie, loopt dat slecht af. Blijven afstemmen op elkaar is heel belangrijk en dat vraagt inspanning.
Mensen vinden het heel normaal dat ze hard focussen op het uitbouwen van een carrière, maar van een relatie verwachten we dat die gewoon vanzelf goed blijft. Een dagje quality time met het gezin kan de boel niet redden. Ik vind het pijnlijk om te zien, gezinnen op vakantie die allemaal met hun smartphone of hun tablet bezig zijn, elk op hun eigen vluchtroute...

De elektronica als vluchtroute?
Elektronica wordt echt een heel grote uitdaging. Het is vaak een gemakkelijke oplossing: zet een kind voor de computer en je hebt rust. Ook in een relatie zie je dat: het wordt een strategie. Het is makkelijker om achter je PC te zitten met je koptelefoon op dan om samen te praten. Niet dat je nooit achter de PC mag, maar zorg voor evenwicht. Uit een onderzoek blijkt dat we, als de ander een vraag om verbinding stelt, 30% van de keren adequaat zouden moeten reageren, zowel naar kinderen als naar de partner toe. Alles even neerleggen en kijken wat er scheelt. Dat is echt niet zo ontzettend veel, 30%. Als zij zegt: ik heb hoofdpijn, en hij zegt: neem een Dafalgan, dan is dat niet wat ze horen wil. Zij wil gewoon even aandacht, maar hij is druk bezig en wil geen gezaag. Zijn korte antwoord, dat hij zag als een snelle oplossing, heeft eigenlijk een probleem gecreëerd. Altijd opnieuw de snelste route kiezen en dingen ontvluchten, dat ik een echte valkuil.

En al die andere problemen? Als een van de twee geen seks meer wil bijvoorbeeld?
Ik ben ervan overtuigd dat dat allemaal in dezelfde sfeer zit. Als er dingen zijn die mensen anders willen in hun seksleven, hoeft het niet altijd problematisch te zijn. Wanneer het om fysieke problemen gaat, kunnen ze samen naar de dokter stappen en een oplossing zoeken, en daar samen rust in vinden. Maar als mensen het gaan problematiseren en tegenover elkaar komen te staan, zie je altijd dat er een onderliggende emotionele onderlaag is volgens mij. Bepaalde seksuologen denken daar anders over, maar zo zie ik het. Als hij meer wil, zie je heel vaak dat zij niet tevreden is met de aandacht die ze krijgt tijdens de dag en als zij dan 's avonds het slot erop kan zetten, doet ze het ook. Dat heeft vaak niets te maken met geen zin in seks of een te laag libido. Bij nogal wat vrouwen hoor je dat ze op zich wel zin in seks hebben, maar niet met deze man. Nog zoiets: als een vrouw zich laat gaan, is de onderliggende boodschap vaak: 'ik wil voor jou niet meer aantrekkelijk zijn.' Of: "ik heb niet het gevoel dat jij me ziet. Jij vindt me aantrekkelijker als ik wat kilo's minder weeg, dus doe ik het omgekeerde.' Vaak zie je dat soort dynamiek in een relatie, en dan zit je in een heel destructief patroon.

Wanneer moet je naar een relatietherapeut?
Ik zeg nooit dat dat moet. Ik denk dat veel mensen de stap niet zetten om de simpele reden dat ze het niet zien zitten om dat met zijn tweeën te doen. Vaak is er een die vragende partij is en de ander voelt er niets voor. Ik denk dat ook nogal wat vrouwen van zichzelf denken dat hun mening de juiste is: ze melden zich aan met het idee van: 'zie je wel, hij zal het wel horen.' Als de man dan meekomt, krijgt hij vaak een heel andere respons en dan beseft hij: 'ik ben helemaal niet fout, ik ben geen autist.' Want als je de mensen mag geloven, zitten bijna alle mannen tegenwoordig in het autistisch spectrum. Vrouwen googelen op autisme, en denken het te herkennen, maar in feite ervaren ze hun man gewoon als niet beschikbaar. Sommige mannen zijn er op den duur ook zelf van overtuigd dat zij rationeel zijn, en hun vrouw emotioneel. Niemand is rationeel. De mens is een emotioneel wezen, maar de een kan die emoties wat beter uiten. Of de een is té expressief en de ander heeft geleerd geen emoties te tonen omdat ze dan te kwetsbaar zijn. We lijken veel meer op elkaar dan we soms vermoeden. Het is echt niet zo dat de een rationeel is en de ander emotioneel.

Ik zal het anders vragen. Is er een punt waarop je het beste naar een relatietherapeut kunt gaan?
Vaak zie je dat mensen al vrij vroeg vastgesteld hebben dat ze elkaar onderweg zijn kwijtgeraakt. Ze weten in veel gevallen ook goed waar dat gebeurd is. Als ze dan een tijdje naast elkaar leven of herhaaldelijk conflicten hebben, denken ze dat het maar een fase is. Ze praten er niet over en denken dat het wel weer zal beteren. Maar als je voelt dat je in dat stadium zit, is het echt het moment om te proberen de relatie weer de goede kant op te sturen. Eerst kan je dat zelf proberen, maar lukt dat niet, omdat de ander het consequent uit de weg gaat of omdat er steeds meer conflicten rond ontstaan, dan is dat een goed moment om ergens een gesprek aan te vragen. Liefst met zijn tweeën. Maar minstens de helft komt op een moment dat het al te laat is, waarbij je merkt dat één al zich bijna volledig aan de relatie onttrokken heeft, of in een fase zit van afscheid nemen. Toch heeft dat ook nog een positieve kant: mensen gaan opnieuw praten, ze stappen over bepaalde conflicten heen en kunnen onderhandelen over de manier waarop ze uit elkaar gaan, en dat is nodig, zeker als er kinderen mee gemoeid zijn.

Hoe lang duurt een relatietherapie?
Dat kan bij wijze van spreken gaan van één sessie tot vijfentwintig. Er zijn ook mensen die blijven komen, als een soort onderhoud. Sommige koppels zien dat als een manier om bewuster met hun relatie bezig te zijn, want ze weten dat ze binnenkort weer op gesprek komen. Wat ik doe, is dan eigenlijk meer coachen. We herhalen bepaalde dingen nog eens: waar zijn we vastgelopen indertijd, hoe hebben we het opgelost, hoe zouden we het nu doen... Mensen vinden praten vaak toch gemakkelijker met een derde erbij: ze durven meer te zeggen omdat er iemand is die kan ingrijpen als het uit de hand zou lopen. Dat zeggen de mensen ook vaak in het begin van een therapie: dat ze zich veilig voelen om dingen te uiten. Soms sta je ervan versteld wat mensen elkaar in geen jaren gezegd hebben. Maar het is niet zomaar praten: het is durven authentiek je binnenkant tonen. Wat maakt dat ik me slecht voel? Durf ik naar mezelf te kijken en het op tafel te leggen? Naarmate mensen dat meer doen, gaat het beter. Therapie, individueel of in je relatie, is een geschenk aan jezelf. En als je eraan begint op een moment dat er wel al stevige conflicten zijn, maar er is toch nog betrokkenheid, dan is er zoveel mogelijk. Maar als een het lint al heeft doorgeknipt, wordt het palliatieve zorg. Er komt ook een leeftijd waarop mensen niet meer komen. Zeventigers zie ik niet bij me aankloppen. Die berusten gewoon. Sommige oude mensen leven echt naast elkaar, of zijn heel verbitterd geworden. Weggaan is vaak ook geen optie meer. Dat is troosteloos, en triest.

Dus niet elke relatie is te redden. Is dat frustrerend voor je?
Ik voel altijd de pijn en het verdriet als mensen uiteindelijk besluiten uit elkaar te gaan. Niet dat ik het als falen zie, het is gewoon intens triest. Maar ik geloof ook dat het zinvol is om mensen te helpen goed uit elkaar te gaan. Op dat gebied valt nog veel werk te doen.
We baseren het huwelijk nog altijd op het romantische liefdesverhaal. Tegenwoordig verwachten we alles van die ene partner: ons verbonden voelen, een goed seksleven, de ander als unieke partner zien, er fier op zijn... Vroeger was een gezin vooral een veilige economische haven, en dat is een duurzamer concept dan het volatiele liefdesverhaal waar we nu van dromen. Voor vorige generaties was het was niet haalbaar om eruit te stappen, dus we deden het er maar mee. Maar er was oneindig veel overspel in die tijd. Ik denk dus echt niet dat het vroeger beter was, maar de situatie van nu brengt wel veel kwetsbare momenten met zich mee.

Wat kan je doen om je relatie te beschermen?
Aandacht hebben voor de vele micromomenten van verbinding in het dagelijks leven. Je moet beseffen dat je relatie gevoed moet worden. Als je graag sport en je doet het vaak, ga je het steeds liever doen omdat je er steeds beter in wordt. In een relatie is dat ook zo. Als er afspraken zijn die voedend zijn voor je relatie, respecteer die dan. Zet je relatie niet op de allerlaatste plaats. Als je op je relatie blijft focussen, zie je dat het resultaat geeft, dat het meer verbinding met zich meebrengt en dat je op den duur graag naar huis gaat om de ander te zien. Dan wordt het gewoon steeds leuker.