'Ruzie maken is iets zeer intiems'

04 oktober 2012

"Hoe we onze partner kiezen, hoe we van elkaar houden, hoe we ruzie maken en het bijleggen of scheiden: onze liefdesstijl wordt geprogrammeerd terwijl we nog in de luiers lopen." Rika Ponnet schreef een helder, soms confronterend boek over hoe prille ouderliefde bepaalt hoe we later in relaties staan. Interview van Ilse Degryse voor De Morgen.

 

De beloftes die relatiedeskundige Rika Ponnet doet in het openingshoofdstuk van Blijf bij mij, zijn niet de minste. "Lees dit boek en je zult de liefde begrijpen", schrijft ze. "Je kijk op jezelf, op je relatie, op het leven zal voor altijd veranderen." En: "Ik beloof je een methode om als single je partnerkeuze te verbeteren en om in een relatie jezelf en je partner weg te voeren of te houden van het mijnenveld dat de machtsstrijd is."

Ponnet beweert dat ze "de code" gekraakt heeft "om relaties en relatieproblemen te ontcijferen". Daarvoor moeten we volgens haar terug naar onze kindertijd, want "onze liefdesstijl wordt geprogrammeerd terwijl we nog in de luiers lopen". Cruciaal zijn de eerste drie levensjaren. Hoe we dan liefde ervaren van onze ouders, en vooral van onze moeder, bepaalt welke hechtingsstijl we ontwikkelen. Die hechtingsstijl nemen we mee naar ons volwassen leven. Hij dicteert ons hele leven lang hoe we onze partner kiezen, hoe we van elkaar houden, hoe we ruzie maken en het al dan niet weer (kunnen) bijleggen, hoe we scheiden en elkaar loslaten.
Da's een hele boterham. In haar kantoor in Gent, waar ze samen met haar echtgenoot al zeventien jaar het relatiebemiddelingbureau Duet runt, licht Ponnet stap voor stap toe wat ze bedoelt.

U onderscheidt vier hechtingsstijlen.
"Ik niet alleen. Er wordt al decennialang gedegen wetenschappelijk onderzoek naar gedaan. Algemeen wordt aangenomen dat de helft van de volwassenen een veilige hechtingsstijl heeft. Een vijfde is angstig gehecht, een vijfde vermijdend-afwijzend en de rest combineert de angstige en de vermijdende stijl."

Beginnen we met de meerderheid: de veilig gehechten.
"Zij hebben warmte en geborgenheid ervaren bij hun ouders en bijgevolg staan ze makkelijk in het leven. Hun grootste talent is om relaties met anderen uit te bouwen. Intimiteit jaagt hen geen schrik aan. Ze hebben vooral ook (zelf)vertrouwen genoeg om in conflict te durven gaan. Ruzies zijn iets zeer intiems omdat ze een explosie van emoties zijn. Veilig gehechten worden daar niet angstig of onrustig door. Niet bij elk conflict bekruipt hen de verlammende angst dat ze verlaten zullen worden of de beklemmende drang weg te moeten uit de relatie. Neen, ze kunnen het conflict reduceren tot wat het is. Ze laten het niet uitdijen tot de totaliteit van de relatie of van hun partner."

Dat klinkt abstract.
"Een voorbeeld. Stel dat ik je gevraagd heb om voor mij een doos balpennen mee te brengen. Jij bent dat vergeten. Als ik veilig gehecht ben, ga ik er in vertrouwen van uit dat jij het beste met me voorhebt en dat mijn vraag gewoon uit je gedachten is gegaan. Als ik angstig gehecht ben, zou ik daar direct het idee aan verbinden dat jij me wil kwetsen, dat je me eigenlijk niet graag hebt en bij me weg wil."

Angstig gehechte mensen hebben last van verlatingsangst?
"Dat is de populaire term die je daaraan kan verbinden. Angstig gehechten hebben veel nood aan affectie, aan zekerheid. Ze willen dat hun partner erg beschikbaar is. Niet dat hij daarom altijd fysiek aanwezig moet zijn, maar ze moeten wel het gevoel hebben dat hij klaar staat. Angstig gehechten zijn de types die tien sms'jes per dag sturen of voortdurend mailen. Ze vragen continu om aandacht. ‘Zie mij! Zorg voor mij!"

Het zijn ook erg dominante mensen, schrijft u.
"Klopt. Ze zijn trouw, maar zeer veeleisend. Ze zijn erg claimend naar hun partner toe. Angstig gehechten hebben vaak ouderfiguren gehad die zelf ook angstig waren. Ze hebben hun kind het gevoel meegegeven dat het het alleen niet zal redden in de boze wereld."

De afwijzend-vermijdende types daarentegen hebben last van bindingsangst.
"Zij zitten helemaal in de andere hoek. Vermijders hebben moeite met intimiteit. Ze hebben veel ruimte voor zichzelf nodig. Ze worden onrustig van de constante nabijheid van de ander. Als kind moeten we ons ontplooiien op twee domeinen: we moeten onszelf ontwikkelen tot een autonoom persoon, maar om te overleven hebben we ook andere mensen nodig en moeten we investeren in verbondenheden. Vermijders hebben sterk ingezet op autonomie, vanuit het gevoel dat de ander er nooit voor hen zal zijn. De vermijder durft zich niet kwetsbaar op te stellen en gaat gevoelens uit de weg. Ze hadden een moeder en/of vader die emotioneel niet beschikbaar was of die erg afwijzend was. Ze komen uit gezinnen waar niet over emoties gepraat werd."

Paradoxaal genoeg trekken angstigen en vermijders elkaar aan.
"Daar zit wel een logica in, omdat ze het antwoord zijn op elkaar noden en elkaars wereldbeeld bevestigen. De angstige denkt dat die autonome sterke wel voor hem zal zorgen en stelt zich van meet af aan onderdanig op. Dat bevestigt die sterke in zijn zelfbeeld, namelijk dat de anderen zwakker zijn en hij dus enkel op zichzelf kan vertrouwen. In de eerste maanden van de verliefdheid levert dat geen problemen op, want dan is bijna alles nog seksueel. Maar als ze voorbij die eerste grote aantrekking komen, merken ze dat ze een slecht antwoord zijn op elkaars noden. De angstige wil meer nabijheid dan de vermijder bereid is te geven en die laatste ervaart dat als vermoeiend. Hij gaat zich terugtrekken, waardoor de angstige nog angstiger wordt en extremer gedrag aan de dag gaat leggen om toch een reactie uit te lokken."

Voor de angstige is ruzie maken een schreeuw om aandacht.
"Ja, het is een kinderlijke strategie. Dat zie je ook heel goed bij vechtscheidingen. Dat zijn in feite huwelijken die voortgezet worden omdat mensen elkaar niet kunnen loslaten. De ene partij is vaak de rust en de rationaliteit zelve, terwijl de andere conflicten blijft zoeken. De omgeving denkt dan: waarom laat die ene die ander nu niet met rust? Maar het is het patroon van het huwelijk dat verdergaat. De vermijder die zeer cool omgaat met elke emotie aan de andere kant - ook een kinderlijke strategie: je loopt er gewoon van weg -, geeft voortdurend de boodschap dat wat die ander voelt onnozel is en niet legitiem. Dat komt zeer afwijzend over. Als je ruzie maakt, voel je tenminste nog betrokkenheid bij die ander."

De angstige vermijders, de vierde categorie, hebben volgens u het aan kortste eindje getrokken in de liefde.
"Dit zijn typisch de mensen uit de showbusiness, die de Dag Allemaals vullen met hun turbulente liefdes en waar we allemaal zo graag over lezen. Ze leven op een erg passionele manier. Ze gaan naar de toppen van de bergen, maar baggeren ook in de diepte van de zee. Ze zoeken elkaar op en hebben haast bipolaire relaties. Het is een voortdurend aantrekken en afstoten."

Zij vinden veilig gehechten saai en middelmatig.
"Wie veilig gehecht is, haalt die hoge toppen nooit, maar ook die diepe dalen niet. Veilig gehechten hebben een plafond, maar ook een bodem. Ze kunnen vooral goed maat houden. Angstig-vermijdende types zijn vaak creatievelingen en zij bepalen in onze maatschappij het stereotiepe beeld van de liefde. Ze schrijven liedjes en boeken, staan op een podium, komen met hun verhaal in de media. Ik hoor het mensen hier vaak zeggen: ‘Als mijn liefdesleven niet passioneel is zoals in de film, is dat toch een teken dat het niet goed zit.' Neen! De kans dat ze die hoge toppen niet zullen meemaken, is voor de meeste mensen inderdaad klein. Maar dat ze daar maar blij om zijn, want in dat diepste dal wil je ook niet zijn."

De ondertitel van uw boek is: ‘Hoe we in relaties strijden om macht en intimiteit'. Wat hebben macht en liefde met elkaar te maken?
"Het woord macht roept veel weerstand op als je het gebruikt in een context van relaties. Vooral vrouwen hebben er moeite mee om zichzelf als machtsuitoefenaar te zien. Toch is het cruciaal om te beseffen dat je zelf ook behoefte hebt aan macht."

Ook in gezonde relaties zit er macht?
"Jazeker. Mensen zoeken ook geen macht om de macht. Macht is een middel om een gevoel van veiligheid en intimiteit te krijgen in onze relatie."

Dat moet u uitleggen.
"Als de verliefdheid wat bekoeld is, begint de machtsstrijd. Koppels ervaren dat niet alles wat ze willen, mooi op elkaar aansluit. Ze botsen. Zij wil kinderen, hij niet. Zij wil verre reizen maken, hij niet. De strijd gaat erover wie wat wanneer beslist. Wie domineert en wie past zich aan? Veilig gehechte mensen voeren die gevechten ook, maar ze vinden telkens het evenwicht terug. Ze sluiten compromissen. Ze komen los van hun eigen wensen en verlangens en daar wordt de relatie duurzamer van. Onveilig gehechten stranden in die machtsstrijd doordat ze hun kinderlijke liefdesstrategieën de bovenhand laten nemen. Op den duur wordt er voor van alles en nog wat gevochten en neemt de strijd groteske vormen aan. Een voorbeeld: de man is het een doorn in het oog dat er altijd stapels papier op de tafel in de woonkamer liggen. Hij zou het liever wat ordelijker hebben, maar zij is een sloddervos. Veilig gehechten komen elkaar tegemoet. Ze geven ieder wat van hun macht op ter wille van de veiligheid en geborgenheid in de relatie. Een volledig leeg tafelblad zal niet lukken, maar ze beperken het tot één stapel papier. Onveilig gehechten kunnen dat niet of veel moeilijker. Ze kunnen de macht niet delen, willen de controle behouden."

De band met onze ouders bepaalt onze hechtingsstijl. Dus we zijn gedetermineerd vanaf onze vroege jeugd en raken er nooit meer vanaf. Is dat niet heel fatalistisch? En legt dat niet heel veel druk op ouders?
"Het is vooral een realistisch idee. We zijn er in positieve zin van overtuigd dat opvoeding belangrijk is, maar erkennen veel moeilijker dat we ook dingen doorgeven die niet zo fantastisch zijn. We herhalen in onze relaties - met onze partner, maar ook met onze kinderen - de patronen die we thuis gezien hebben. Ik vind dat geen probleem. Het is eerder een bevrijdende gedachte zelfs. Ouderschap is niet enkel datgene wat jij doorgeeft aan je kinderen. Daar hebben je ouders en je grootouders en alles wat daarvoor komt ook een impact op. Wat ik pas beklemmend vind, is de typisch Amerikaanse gedachte dat jij als individu de volledige verantwoordelijkheid draagt. Als het niet goed gaat met jou of met je kinderen, heb jij gefaald. Zo is het niet. Je staat daar niet als individu. Je maakt deel uit van een systeem."

Je zult maar onveilig gehecht zijn. Is het dan echt onmogelijk om van hechtingsstijl te veranderen?
"Dat kan tot op zekere hoogte, in positieve en in negatieve zin. Kom je als onveilig gehechte terecht bij een veilig gehechte partner, dan kan die je vertrouwen helpen groeien. Omgekeerd kunnen negatieve ervaringen van een veilig iemand ook een angstig of vermijdend individu maken. Als veilig gehechten zich bijvoorbeeld binden aan een vermijder, steekt er bij die eerste toch wel wat angst de kop op. Het zijn dus zeker niet alleen je ouders die je hechtingsstijl bepalen. Ervaringen spelen een rol, maar de basis wordt wel gelegd in de eerste levensjaren. Daar start het. Overigens bestaat er niet zoiets als de volmaakt veilig gehechte mens. Niemand heeft perfecte ouders gehad. Er is ook bij veilig gehechten altijd een angstige of vermijdende onderstroom."

U geeft ook advies in uw boek. De allerbelangrijkse tip is: ken uzelf.
"Je hechtingsstijl ligt vast, maar als je de kinderlijke mechanismen onderkent die spelen in je volwassen relatie, kun je er beter mee om."

Een tweede advies is om slim je partner te kiezen. Weinig romantisch is dat.
"Ik pleit zeker niet voor een rationele partnerkeuze. Verliefdheid is een belangrijke bron in een relatie. Maar mensen die onveilig gehecht zijn en al een paar keer in een destructieve relatie zijn beland, denken beter twee keer na voor ze opnieuw met iemand in zee gaan. Laatst had ik hier een angstig-vermijdende vrouw van veertig met een aantal verwoestende relaties achter de rug. Dat wou ze niet meer. Ze is in een relatie gestapt met een man op wie ze niet verliefd was, maar bij wie ze zich wel erg veilig voelde. Het was geen passie, maar ze had een warm gevoel bij hem en dat is tot liefde uitgegroeid. Soms mist ze de roes wel, maar ze weet ook dat dat geen goeie kracht is in haar leven."

Het helpt ook om ‘de relatie' als derde partner te zien, schrijft u.
"Voor veel mensen werkt dat heel goed. Het economische denken is sterk doorgedrongen in relaties. Mensen zijn gefocust op wat ze eruit halen. Het vermogen om onvoorwaardelijk en zonder te rekenen dingen te doen voor je partner is sterk afgenomen. We willen dat alles rendeert en opbrengt. Als je vastgelopen bent in de machtsstrijd, kan het helpen om je voor te houden dat je dingen doet voor je relatie, voor wat jullie samen hebben in plaats van voor je partner. Het is een techniek om niet te blijven vasthangen in het rekenen."

Een andere tip is om te bedenken hoe je met je kinderen en huisdieren omgaat en daar lessen uit te trekken.
"Ik heb lang katten gehad. Als zij mijn zetel kapotkrabden, was ik daar even woest om. Maar het volgende moment zat ik ze al weer te aaien, want ze doen dat toch niet met opzet. Bij huisdieren en kinderen zijn we niet achterdochtig zoals vaak wel bij onze partner en kunnen we het probleem reduceren tot wat het is. Positief bevestigen is nog zoiets. We doen dat naar onze kinderen allemaal erg veel. ‘Flink gedaan! Wat zie je er mooi uit, meisje!' Hoe vaak zeggen we dat tegen onze partner?"

Laatste tip: we moeten de traditionele mal van het huwelijk loslaten en andere relatievormen overwegen.
"We zien het klassieke standaardgezin te veel als top in de hiërarchie. Dat is een foute redenering. Ik ontmoet mensen die afwijzend-vermijdend gehecht zijn en voor wie het hoogst haalbare een latrelatie is. Dankzij de vrije moraal die nu heerst, kan dat ook. We moeten meer gebruik maken van de variatiemogelijkheden die er zijn. Dat we dat niet doen, is een belangrijke reden waarom er zoveel gescheiden wordt."

Is dit ook een pleidooi voor een open huwelijk?
"Neen, echte intimiteit kan alleen exclusief zijn. Seks met verschillende partners doet daar afbreuk aan. Meestal is het ook een van de twee partners die kiest voor het open huwelijk en de andere die zich aanpast. Dan zit je weer in die destructieve machtsstrijd."