Cynisch in de liefde, of net niet? Over de mythe van de open relatie

09 februari 2013

'Een open relatie' is een geaccepteerde relatievorm op Facebook en een uitvoerig uitgewerkt lemma op Wikipedia. Daaruit zouden we kunnen afleiden dat de exclusiviteitsclausule in een liefdesrelatie steeds vaker een optie is in plaats van een voorwaarde. Maar is dat wel zo? Kan vreemdgaan met permissie goed zijn voor een koppel? Cathérine Ongenae van De Morgen vraagt het aan Rika Ponnet.

 

"Voor mij is een open relatie een kwestie van seks", vertelt Bea (36). "Ik geloof niet in monogamie of eeuwigdurende liefde. Ik kan dus ook niet akkoord gaan met het idee dat ik me seksueel zou moeten beperken tot één partner. Ook niet als ik een relatie heb. Waarom zou die persoon de laatste moeten zijn waar ik mee vrij?"
Momenteel is Bea single, al heeft ze wel minnaars. Tot een paar maanden terug had ze een open relatie. "Dat verhaal is niet stukgelopen op het 'open' gedeelte ", zegt ze. "Al was het voor mijn partner eerder een levensfilosofie dan voor mij. Ik ben gewoon avontuurlijk aangelegd. Ik wil alles wel eens geprobeerd hebben in mijn leven, ook op seksueel vlak. Maar ik ben ook snel uitgekeken op die experimenten. Voor mij is een open relatie een constructie waarbinnen je je seksuele avontuurlijkheid de vrije loop kunt laten in one night stands. "
Voor de een is een open relatie een overtuiging, voor de ander is het iets om mee uit te pakken. Toen de Nederlandse schrijfster Heleen van Royen half januari via haar uitgever liet weten dat ze ging scheiden van haar man Ton, stond roddelend Nederland even op zijn kop. 'Hoezo, die hebben toch een open huwelijk? Een van de twee is vast verliefd geworden."

Voor artistieke types

Nee, we willen u niet onderhouden met nieuws over Nederlandse beroemdheden uit de populaire lokale media. Maar toch even dit. Ton van Rooyen liet de mensheid weten dat hij niet verliefd was geworden op een ander en men dat 'open huwelijk' waar zijn echtgenote zo graag mee pronkte met een korrel zout moest nemen. Waar het eigenlijk op neerkwam is dat ze elkaar de vrijheid gunden om met andere mensen uit te gaan.
Dat Heleen van Rooyen zo graag koketteerde met de gedachte was niet zozeer omdat ze elke week een andere minnaar had, maar wel omdat ze zich wilde profileren als een seksueel actieve en eventueel beschikbare vrouw. De open relatie als statussymbool voor mensen die veel aandacht nodig hebben, 'Kijk eens wat een open geest ik heb', en ook 'Misschien heb je wel geluk vanavond'. Een spel voor players, dus. Of voor artistieke types die er opzettelijk een nonconformistische levensstijl op nahouden.
De bekende voorbeelden van stellen die er een open relatie op nahielden of houden spreken natuurlijk tot de verbeelding. Vandaag praat actrice Tilda Swinton openlijk over haar twee mannen, een oudere en een jongere. De Franse schrijfster Simone de Beauvoir en filosoof Jean-Paul Sartre hielden het 51 dramatische jaren met elkaar uit. De driehoeksverhouding tussen schrijfster Anaïs Nin, auteur Henry Miller en diens echtgenote June mag dan geschiedenis zijn, ze wordt nog steeds geïdealiseerd.
"Voor een driehoeksverhouding of polyamorie zou ik nooit kiezen", reageert Bea. "Ik denk overigens niet dat mijn ex-partner een tweede lief zou hebben getolereerd. Maar het is wel juist dat een open relatie voor mij een vorm van anarchie is. Men aanvaardt collectief dat mensen, bedrogen worden, affaires hebben, minnaars of minnaressen. Men keurt het niet goed maar omdat het clandestien gebeurt kan men gerust de andere kant opkijken. Hoe conservatief en hypocriet is dat?
Een ander berucht voorbeeld is de Spaanse schilder Pablo Picasso, die altijd wel een paar potjes op het vuur staan. "Ik weet niet of die mensen de gezondste voorbeelden zijn", reageert relatiedeskundige Rika Ponnet. "Picasso moet wel een narcist zijn geweest. Dat verhaal van hoe twee van zijn minnaressen elkaar te lijf gingen in zijn atelier, dat moet hem toch een enorm gevoel van macht hebben gegeven." Vorig jaar publiceerde Ponnet het boek 'Blijf bij mij', waarin ze stelt dat alle liefdesrelaties in essentie een strijd om macht en intimiteit zijn. Binnen open relaties is dat volgens haar niet anders. De vraag is alleen of dit soort relaties op lange termijn houdbaar is.
"Ze bestaan, dat is zeker", weet Ponnet. "Maar de verhalen die ik ken, komen van mensen van wie ik weet dat ze een minder dan gemiddelde behoefte hebben aan intimiteit, bevestiging en exclusiviteit. Die seks en verbondenheid gemakkelijker van elkaar kunnen loskoppelen dan de doorsnee mens. Uiteindelijk komt het erg weinig voor. Je hebt natuurlijk verstandshuwelijken, of relaties waarbij de ene partner oogluikend toestaat dat de andere op een ander adres aan zijn trekken komt, zowel bij mannen als vrouwen. Mensen aanvaarden dat, maar gelukkig zijn ze er daarom niet mee en het doet hen na jaren toch nog vaak de das om."

Concurrentie

"Het is een boutade maar wat polyamorie en open relaties betreft, denk ik dat er al meer verhalen over verschenen zijn in de media dan dat je er in België succesvolle voorbeelden van vindt", lacht Ponnet. "Meestal gebeurt ook dat op initiatief van een van de twee partners. De ander gaat er vaak in mee uit angst om die partner te verliezen. Je ziet het ook bij partnerruil, of trio's. Een situatie dus waar een van de twee de touwtjes in handen heeft, wat ons bij de machtsstrijd brengt. Wat hier gebeurt is dat een van de twee partners de intimiteit van de relatiecirkel probeert te doorbreken. Overspel, of met permissie op een ander gaan, maakt deel uit van de relatiedynamiek. Niet dat het daarom verkeerd loopt in de relatie. Vaak neemt een partner op die manier afstand omdat hij zich teveel geclaimd of gedomineerd voelt en wil hij of zij die intimiteit dimmen door de exclusiviteit ongedaan te maken. Dat haalt de druk naar beneden, en verandert de machtsverhoudingen binnen die relatie. Want vergis je niet, meestal is de claimende partij binnen een relatie de dominante. Het is niet omdat je een angstig hechtingsprofiel hebt dat je daarom een zwak, huilerig persoon bent. Zo'n verlatingsangst kan zich ook uiten in volledige controle van de ander, wat de ander uiteraard verstikt."
"Als ik kijk naar hoe wij in het Westen relaties beleven, is dat hebben van meerdere seksuele partners een kwestie van de macht in handen houden", stelt Rika Ponnet. "Vaak is het zo dat degene die aanstuurt op het hebben van meerdere partners iemand is met een vermijdende hechtingsstijl, die niet in staat is om tot echte intimiteit te komen met iemand. Door die intimiteitsbeleving te delen met verschillende mensen voelt die nabijheid minder bedreigend aan en ben je minder kwetsbaar. Bovendien word je ego enorm bevestigd als er meerdere partners je aandacht vragen. Dat de andere partijen elkaar als concurrentie beschouwen, kàn ook niet anders. Iedereen heeft nood aan macht. We zien dat niet graag, we horen dat niet graag, maar het is zo. Je stelt je kwetsbaar op, onder meer voor afwijzing. Zijn er voortdurend kapers op de kust, dan zet dat je hele systeem in alarm. Er treedt jaloezie op, afgunst, competitiedrang, omdat men bang is om de controle te verliezen."

Mannen wel, vrouwen niet

Een van de meest gehoorde afspraken binnen open relaties is dat seks met een ander mag, zolang men er maar niet verliefd op wordt. "Dat is onmogelijk te sturen, seks verandert alles", is het antwoord van Rika Ponnet. "Niets is zo waar als dat. Je ziet het ook bij singles met 'friends met benefits'. Ook dat loop zelden goed af. In de verhouding is er altijd een die zich meer hecht dan de ander, ontstaan er toch gevoelens en ben je met elkaar verbonden. Meestal merkt men dat pas als er een breuk komt waar men toch pijn van heeft, ook al was de opzet net het vermijden van pijn. Seks heeft een functie naast de voortplanting. Het zorgt voor verbondenheid tussen partners."
Volgens Bea lopen open relaties gemakkelijker fout omdat mannen en vrouwen anders omgaan met seksuele aantrekking. "Mijn ervaring is dat het voor mannen veel minder belangrijk is dat een vrouw die ze aantrekkelijk vinden ook leuk is, of slim", zegt ze. "Ze hoeven haar niet graag te hebben om mee in bed te duiken. Terwijl een vrouw gemakkelijker valt voor het geheel, een type man, of die nu knap is, slim of succesvol. Dat maakt dat ze selectiever is, wat op zich een bedreiging is voor haar partner. Daar schuilt de ongelijkheid van een open relatie. De miserie begint dikwijls als de vrouw iemand anders heeft."
Het verhaal klinkt bekend bij Ponnet. Ze vertelt het verhaal over een cliënt die zelf wel affaires heeft met toestemming van zijn vrouw, maar instort op het moment dat zijn vrouw ook iemand heeft. "Waar gaat dit over? Zij had duidelijk alle macht in handen, hij ervaarde dat als castrerend en dodelijk voor hun intimiteit. Hij beleefde de ultieme droom van veel mannen, hij mocht vreemdgaan. Maar hij was doodongelukkig, ging ten onder aan zijn experimenteerdrift en wilde terug naar zijn veilige relatiecirkel."

Het groenere gras

Veiligheid klinkt saai, zeker voor wie het al lang gewoon is. Volgens Ponnet zie je de experimenteerdrift niet zozeer bij jongeren, van wie je zou verwachten dat ze losser omgaan met relaties. "Integendeel", aldus de relatiespecialiste. "Je ziet het vooral opkomen bij late dertigers, veertigers en vijftigers, bij mensen die al een tijd in een lange relatie zitten. Tot ze op avontuur gaan, en merken dat hun activiteiten hen niet zozeer opkikkeren als wel afpeigeren. Niet omdat ze een hele tijd van bil gaan, maar omdat ze de emotionele gevolgen ervan onderschatten."
Sinds haar relatiebreuk kijkt ook Bea een beetje anders aan tegen het idee van de open relatie. "Ik ben niet jaloers van aard, maar toen er dingen gebeurden die we niet hadden afgesproken, ging ik toch door de rooie. Dat is slopend, en in de toekomst zou ik dit soort toestanden liever vermijden. Ik geloof nog steeds niet in de romantische notie van exclusiviteit, noch dweep ik met de bohémien levensstijl van Montmartre in de jaren dertig", zegt ze. "Ik ben een nuchter type, absoluut niet romantisch. Maar ik denk wel dat een relatie minder destructief is als je jezelf wijsmaakt dat het exclusief is. De volgende keer denk ik dat ik monogaam start. Al kan ik me voorstellen dat het idee van seks met een ander weer op tafel zou komen eens blijkt dat de relatie blijft duren. Is dat cynisch, of nuchter?"
"De rijkdom van een relatie ligt vaak in de begrenzing ervan", besluit Rika Ponnet. Het is niet omdat alles mag, dat het een mens ook gelukkig maakt. Binnen bepaalde grenzen gaan mensen creatiever zoeken naar oplossingen om tegemoet te komen aan hun eigen of elkaars behoeftes in plaats van elders extra's te zoeken. Graag zien betekent uiteindelijk ook rekening kunnen houden met elkaars gevoeligheden. Dat is een veel realistischer beeld van een relatie dan het droombeeld van het groenere gras aan de andere kant, of het doembeeld dat kiezen verliezen is. De waarde van de intimiteit tussen twee mensen ligt nu eenmaal in de exclusiviteitsfactor, in dat wat uniek is."