Er is leven na de scheiding

27 juni 2012

Niemand trouwt om te scheiden. Maar toch blijkt de romantiek bij steeds meer koppels na een tijd ver te zoeken. En dan moet je alleen verder, ook als vrouw. Hoe doe je dat? En wat zijn je kansen op een tweede ronde geluk? Is er leven na de scheiding? ‘Absoluut!' horen we steeds meer gescheiden vrouwen roepen. Vier op vijf vrouwen zijn na hun scheiding gelukkiger dan ervoor. Vrouwen als Sofie, Pascale en Anne. ‘Scheiden was de beste beslissing van ons leven!' Een reportage van Barbara Claeys met deskundige uitleg van Rika Ponnet.

 

Voor eeuwig en altijd, met deze belofte beginnen zowat alle koppels aan hun wittebroodsweken. Helemaal hoteldebotel en zonder zorgen. Wie de langverwachte ring uiteindelijk om de vinger geschoven krijgt, denkt in de verste verte niet aan scheiden. En dat is maar goed ook. En toch blijken de vlinders en het dolverliefd zijn bij steeds meer koppels een kort leven beschoren. Vlaams scheidingsonderzoek bewees in het verleden dat één getrouwd koppel op drie uiteindelijk uit elkaar gaat. Maar binnenkort mogen we ook dat cijfer voorgoed opbergen. ‘We evolueren stilaan naar één gestrand huwelijk op twee,' beaamt ook relatiedeskundige Rika Ponnet. En dat is niet alles.


Rika Ponnet: ‘Ook ik merk in mijn praktijk dat steeds meer vrouwen het initatief nemen om te scheiden. Ik zie hen na de scheiding weer openbloeien en met volle teugen van dat nieuwe leven genieten, al dan niet met een nieuwe partner. Voor heel wat vrouwen is er dus wel degelijk een leven na de scheiding.' Alhoewel één op de drie gescheiden vrouwen het na de scheiding moeilijker heeft om de eindjes aan elkaar te knopen (bij mannen is dat één op vijf), zijn vier op de vijf gescheiden vrouwen een stuk gelukkiger na de grote stap. Bij mannen ligt dat cijfer veel lager.

Rika Ponnet: ‘Vrouwen investeren nog altijd meer in een relatie dan mannen. Ze cijferen zich gemakkelijker weg. Dat heeft vooral met aangeleerd gedrag te maken. Van meisjes wordt nog altijd verwacht dat ze zich aanpassen. Het welzijn van de ander moet primeren. Komen net die vrouwen dan bij een dominante of moeilijke man terecht, dan verliezen ze zichzelf volledig. Vinden ze dan uiteindelijk toch de moed om te scheiden, dan genieten ze des te meer van het alleen zijn en hun nieuwe geluk.'
 
Ook Sofie (38) nam vier jaar geleden de beslissing om haar man te verlaten. ‘De beste beslissing van mijn leven,' zegt ze zelf. Sofie en Olivier waren negen jaar getrouwd. Ze hebben samen twee dochtertjes, Alixe (12) en Ella (9). Sofie: ‘Ik was eenentwintig toen ik Olivier op een trouwfeest ontmoette. Olivier straalde stabiliteit en vertrouwen uit. Hij was vier jaar ouder en had een mooie baan als advocaat. Een man op wie ik kon bouwen, dacht ik. Het klikte tussen ons. Een maand later waren we een koppel. Die eerste twee jaren voelde ik me goed bij Olivier. We gingen vaak op stap en maakten plezier. Logisch dat ik voluit ‘ja' riep toen hij me na twee jaar ten huwelijk vroeg. We logeerden op het buitenverblijf van zijn ouders. Maar na de vraag der vragen ging Olivier meteen met zijn porto in een clubzetel zitten en kwam er de rest van de avond niet meer uit. Van tederheid en intimiteit was er geen sprake. Eigenlijk wist ik toen al dat het fout zat. Maar ik duwde die gedachte steeds weer weg en begon met volle moed aan de voorbereidingen van ons huwelijksfeest. Een jaar na ons huwelijk werd ons dochtertje Alixe geboren. Olivier had genoeg aan zijn vrouw en dochter, de rest van de wereld kon hem gestolen worden. Ik daarentegen had nood aan andere mensen om me heen, wilde me niet opsluiten omwille van een baby. Twee jaar later werd Ella geboren. Maar haar komst dreef ons nog verder uit elkaar. Op seksueel vlak hadden we niets meer. We deden nog dingen samen, maar alleen maar omwille van de kinderen. Olivier heeft me nooit geslagen of bedrogen. Hij dronk niet en werkte hard. Ik kan nog steeds niet zeggen dat hij een slechte man voor me was. Ik had alles wat ik moest hebben. En toch was ik niet gelukkig. Hoe dat kwam? Ik vond er maar geen antwoord op. Vijf jaar lang heb ik met deze vraag rondgelopen. Totdat mijn vader zwaar ziek werd. Negen maanden lag hij in het ziekenhuis. Ik ging zo vaak als ik kon op bezoek. Maar Olivier ging nooit mee. Op een dag was de situatie bij mijn vader zo acuut dat hij binnen de 48 uur een levertransplantatie moest ondergaan. Hartje winter reed ik naar het ziekenhuis, middenin een sneeuwstorm. En alweer zonder Olivier. De lever bleek uiteindelijk toch niet geschikt. Huilend reed ik naar huis. En het eerste dat Olivier zei was: ‘Sofie, mijn computer is gecrasht.' Hij vroeg niet eens hoe het geweest was. ‘Ik moet hier weg,' flitste toen door mijn hoofd. Die avond nam ik stilzwijgend een besluit. Ik ontweek Olivier zo vaak als ik kon. Alsof ik hem niet meer om me heen kon verdragen. Dit moest stoppen. Dus vertelde ik hem enkele weken later dat ons huwelijk voorbij was. ‘Waarom heb je me nooit signalen gegeven?' vroeg hij me. Hij had niets zien aankomen en stelde voor om toch samen te blijven voor de kinderen en elk ons leven te leiden. Maar dat kon ik niet. Ik had de bladzijde eindelijk omgedraaid, een weg terug was er niet meer. Toen we het de kinderen vertelden, zei Alixe nog diezelfde avond: ‘Mama, ik ben blij dat jullie uit elkaar gaan. Nu heb ik weer een gelukkige mama.' Haar woorden gaven me nog een extra boost. Ik was zelf pas twee toen mijn ouders uit elkaar gingen. Nu ben ik blij dat ze toen die stap hebben genomen. Waren ze bij elkaar gebleven, dan was ik opgegroeid met ruzie en spanning. Om die reden heb ik ook nooit schuldgevoel gehad ten opzichte van mijn dochters. Ik ging op zoek naar een huis, zat vol energie. En toch voelde ook ik me tijdens die eerste maanden vaak eenzaam. Vooral de zondagavonden waren een hel. De meisjes waren dan bij Olivier. Ik heb toen vaak zitten huilen. Ik zag overal koppels. Mensen die dolverliefd waren. En ik had niemand om vreugde en verdriet mee te delen. Gelukkig namen vriendinnen me vaak mee op sleeptouw. Twee jaar lang heb ik mezelf opgelegd om zoveel mogelijk plezier te maken. Ik had nog geen zin om me echt te binden. Totdat ik drie jaar geleden Tim tegen het lijf liep. We stonden in hetzelfde café. Tim bleek al snel een sociale man te zijn die middenin het leven staat. Een geboren bon vivant. Ook hij was gescheiden. We spraken steeds vaker met elkaar af. En van het één kwam het ander. Op een avond hebben we elkaar voor het eerst op het strand gekust. Mijn hele lichaam trilde. Dit had ik nog nooit gevoeld. Ik was gek op hem en gaf me sinds die dag helemaal over aan de liefde. Ik was niet bang, neen. Tim was gewoon anders, hij had alles wat Olivier niet had. Mijn geloof in eeuwige liefde was ik gelukkig niet kwijtgeraakt. Tim en ik gingen na een jaar samenwonen. Ook met zijn dochtertje Charlotte klikte het meteen. We voelen ons echt als één gezin. Ik ben zo verliefd op die man. Nog elke dag tel ik de uren af om weer bij hem te zijn. Tim is de liefde van mijn leven, daar twijfel ik geen seconde aan. En ook ik ben de vrouw op wie hij al die jaren heeft gewacht. Bij Tim kan ik eindelijk weer mezelf zijn. Wat ik voor Tim voel, heb ik nooit voor Olivier gevoeld. Mijn scheiding was de beste beslissing van mijn leven. Ik ben weer de Sofie die ik voor mijn huwelijk was. En dat voelt zo bevrijdend.'

Ontplooi jezelf! Doe iets met je talent!

Waarom gaat het nu meer dan ooit mis in heel wat huwelijken? Waarom zijn gescheiden vrouwen als Sofie binnenkort misschien meer regel dan uitzondering? Daar zijn verschillende verklaringen voor, vertelt Rika Ponnet: ‘Ik ben ervan overtuigd dat veel vrouwen nog altijd in een relatie stappen omdat ze kinderen willen. Vandaar ook het grote aantal vrouwen dat zich op te jonge leeftijd al verbindt met de verkeerde man. Als die kinderen er dan zijn, merken ze dat de relatie niet is wat ze ervan verwacht hadden. Dus gaan ze zich nog meer focussen op de kinderen en investeren ze steeds minder in de relatie. In essentie zijn deze vrouwen veel meer bezig met het moeder worden en was er in mindere mate een verlangen om zich te binden. En dan loopt het gegarandeerd fout.

Bovendien willen we nog altijd voldoen aan een bepaald maatschappelijk beeld. Heel wat vrouwen trouwen om die reden, zonder zichzelf enkele cruciale vragen te stellen. Waarom kies ik net voor die ene persoon? Op welke basis gaan we met elkaar in zee? En waarom wil ik net met deze man kinderen? Ik ben nog steeds verbaasd hoeveel mensen met een ongelofelijke naïviteit trouwen of aan kinderen beginnen. Zelfs op de dag van hun huwelijk weten ze nog niet of hij of zij wel degelijk die ware is. Maar iedereen trouwt en krijgt kinderen, dus ik ook. Het geloof in die roze wolk is zo groot, net als de onwetendheid dat die wolk vaker grijs kleurt.

Tot slot hebben vrouwen nu meer dan ooit autonomie. En ook dat kan voor flink wat spanning in de relatie zorgen. Vrouwen studeren en verdienen hun eigen geld. Mannen krijgen daardoor verwachtingen opgelegd waar ze vroeger helemaal niet mee geconfronteerd werden. Want toen was er nog een duidelijk rollenpatroon: de man had zijn eigen terrein binnen het huwelijk en de vrouw ook. Ze hadden elk een soort van macht binnen hun duidelijk afgebakend domein en de ander moeide zich op dat vlak niet. Nu zijn mannen en vrouwen op dezelfde domeinen bezig. De vrouw gaat uit werken, de man moet meedraaien in het huishouden. Er is om die reden nu een veel duidelijker overleg nodig om de relatie te doen overleven. Er moeten afspraken gemaakt worden. En dat brengt een grotere druk met zich mee. Ik zie heel vaak koppels die daar niet in slagen. Hun communicatieve vaardigheden zijn te zwak om uiteindelijk beslissingen te nemen die beide partijen gelukkig maken. En er ontstaat een machtsstrijd waar ze niet meer uit geraken. Ook deze evolutie zorgt ongetwijfeld voor meer echtscheidingen.

Ik hoor vaak stemmen opgaan over de terugkeer naar het klassieke patroon: moeder vaker thuis, vader uit werken. Maar terug naar de haard is vooral voor vrouwen echt niet de oplossing. We mogen daar niet naar teruggrijpen uit angst voor nieuwe verantwoordelijkheden of een complexer leven. Het leven was toen inderdaad simpeler en duidelijker. Maar vrouwen kregen niet eens de kans om zich te ontplooien of iets met hun talenten te doen. Nu krijgen we die kans wel. Als we inderdaad voor een tijdperk staan waarin één huwelijk op twee sneuvelt, is het meer dan ooit belangrijk dat je als vrouw op eigen benen staat en voor jezelf kan zorgen. En neen, het maakt ons leven momenteel niet altijd simpeler. Maar we zitten duidelijk in een overgangsperiode. Ik ben ervan overtuigd dat we op dat vlak weer een evenwicht zullen vinden. Alle grote en belangrijke ontwikkelingen verlopen stroef in den beginne. Maar om die reden mogen we echt niet terugkeren naar patronen die niet meer deugen in de wereld waarin we nu leven.'

Happy single voor een tijdje

Pascale (35) werd vijf jaar geleden in de steek gelaten door haar man. Een donderslag bij heldere hemel die ze helemaal niet zag aankomen. Van de ene op de andere dag werd ze ingeruild voor vrouw die maar liefst tien jaar jonger was. Pascale: ‘Het was alsof de wereld verging. En ik stond met mijn rug tegen de muur. Hij had besloten om voor het nieuwe avontuur te gaan. En ik moest mijn boontjes maar zien te doppen. Ik verloor elke houvast en werd al snel geconfronteerd met de bikkelharde realiteit. Het klinkt misschien triviaal maar het feit dat ik al snel mijn auto moest verkopen, deed me zo'n pijn. Omwille van zijn beslissing moest ik een deel van mijn vrijheid zomaar inleveren. Ineens moest ik het met veel minder zien te doen. Ik werd gedwongen om kleiner te gaan wonen en omwille van de regeling rond onze zoon op zoek te gaan naar een andere baan. Die eerste maanden waren hels. Ik miste de man van wie ik altijd zielsveel had gehouden en moest tegelijkertijd zien om te gaan met de stress die mijn nieuwe financiële situatie met zich meebracht. In het eerste jaar na de scheiding heb ik vooral vaak met vrienden gepraat. Dat was voor mij de beste therapie. Als gescheiden vrouw is het van levensbelang om zo snel mogelijk de positieve kant van de scheiding in te zien. Ik durf vijf jaar na datum nog altijd niet te zeggen dat ik hem niet meer mis. Maar nu besef ik wel dat we echt niet gemaakt waren voor elkaar. Hij was zo wisselvallig. Ik wist nooit wat ik aan hem had. En ik moest me telkens weer aanpassen. Stilzwijgend, om de lieve vrede te bewaren. Nu is ook deze stress er niet meer. Ik voel me zoveel vrijer. En ook hij heeft sinds de scheiding een andere en betere band met onze zoon. Gewoon omdat ze het elke week enkele dagen met elkaar moeten zien te vinden. Tijdens ons huwelijk was er zo goed als geen vader-zoonband, nu des te meer. Zo zie je maar dat ook aan de scheidingsmedaille een positieve kant zit. Eigenlijk ben ik best wel trots op hoe ik het na de scheiding heb aangepakt. Ik had nooit gedacht dat ik dit zou kunnen. En natuurlijk zou ik ooit graag de liefde terugvinden. Maar nu even niet. Ik voel me goed als single vrouw. Ik kan gaan en staan waar ik wil. Ik heb mijn sociaal leven helemaal uitgebouwd. Vrienden bij de vleet heb ik. Ik heb een leuke baan en een pracht van een zoon. Meer hoeft dat niet te zijn. Nu niet. En wat de toekomst voor me in petto heeft, dat zie ik dan wel weer.'

Ook Pascale is geen uitzondering. Heel wat vrouwen hebben na de scheiding behoefte om lange tijd single te blijven. Mannen hebben dat minder. De reden is simpel, volgens Rika Ponnet. Het huwelijk als instituut levert mannen nog altijd meer lasten dan lusten op. Bij vrouwen is dat vaak omgekeerd. Van zodra dat huwelijk voorbij is, worden de mannen ook met die lasten geconfronteerd. Ze moeten er plots wel zijn voor de kinderen, ze moeten op elk vlak voor zichzelf zorgen. En ze missen de lusten. Dus gaan ze sneller op zoek naar een nieuwe relatie.

Rika Ponnet: ‘Vooral vrouwen die flink wat slechte huwelijksjaren achter de rug hebben, blijven vaker bewust alleen. Doordat Pascale voor een andere vrouw aan de kant werd geschoven, zal ook haar rouwproces hoogstwaarschijnlijk een stukje langer duren. Haar zelfbeeld kreeg zo'n ongelofelijke knauw. De kans is groot dat ze moeilijk andere mannen vertrouwt. Maar ook voor vrouwen als Pascale is er uiteindelijk leven na de scheiding. Ik hoor net die vrouwen vaak zeggen dat ze hem in het begin weer opnieuw in huis zouden genomen hebben als hij dat had gevraagd maar nu echt niet meer. Omdat ze nu dingen doen die ze nooit zouden gedaan hebben als ze getrouwd waren gebleven. Vrouwen hebben een grotere vorm van levensdrang en levenslust. Vandaar ook dat ze vaak minder geschonden uit een huwelijk komen. Ze kunnen gemakkelijker voor zichzelf zorgen. En ze hebben vaak een betere band met de kinderen omdat ze net tijdens het huwelijk veel meer met de kinderen bezig waren. Als ze dan toch scheiden, plukken ze daar de vruchten van. Kunnen zorgen voor iemand, verkleint het gevoel van eenzaamheid. Mannen zijn nog altijd wat hulpelozer na een scheiding. Ook al is op dat vlak gelukkig wat verbetering op te merken. Twee generaties geleden vonden mannen hun onderbroeken in hun eigen kast niet. Die mannen zijn gelukkig een zeldzaamheid geworden.'

Pas na jaren uit elkaar

Na elke scheiding volgt een rouwproces. Geen enkele gescheiden man of vrouw komt daar onderuit. Hoe lang dit proces duurt, hangt af van persoon tot persoon. Iedereen verwerkt een scheiding op zijn of haar manier.

Rika Ponnet: ‘Omdat iedereen ook een individuele draagkracht en emotionele programmatie heeft. Ik zie mensen die hun scheiding heel snel kunnen rationaliseren. Ze nemen bewonderenswaardig gemakkelijk de draad weer op en gaan verder met het leven. Vaak zijn dat de mensen die na de scheiding vooral veel ‘doen'. Ze werken keihard en gooien zich in vanalles en nog wat. Ze zijn bij wijze van spreken nooit thuis. Werken is voor hen verwerken. En daar is niets mis mee. Maar er zijn ook mannen en vrouwen voor wie het rouwproces na de scheiding een neiging tot depressie vertoont. Ze trekken zich terug, hebben tijd nodig voor zichzelf. Ze likken hun wonden als het ware in hun grot. Je draagkracht en wat je tijdens dat huwelijk hebt meegemaakt bepalen grotendeels de lengte van je rouwproces. Het ene huwelijk weegt nu eenmaal zwaarde door dan het andere. Ik beschouw twee jaar rouwen na een scheiding als een redelijke tijd. Het ergste leed zou na twee jaar toch wel voorbij moeten zijn. Het rouwen na een scheiding neemt de helft van je huwelijksjaren in beslag, wordt al eens beweerd. Dat is pure onzin. Wie dertig jaar getrouwd was, zou dan vijftien jaar rouwen. Dit houdt geen enkel mens vol.'
 
Als we hierin zouden geloven, dan zou ook Anne (54) nog enkele zware jaren voor de boeg hebben. Anne was dertig jaar samen met haar man Dirk. Maar van vijftien jaar rouw is er ook bij Anne geen sprake. Uiteraard was ook voor haar de scheiding op heel wat vlakken een nachtmerrie. Zij vroeg de scheiding aan, haar man weigerde om op welk vlak dan ook mee te werken. Na jaren kunnen ze eindelijk weer wat normaler met elkaar praten. Maar de eerste jaren na de scheiding, daar kijkt Anne met meer dan gemengde gevoelens op terug.
Alhoewel, er was één duidelijk lichtpuntje: de ontmoeting met Johan, een jaar na haar scheiding. Het was liefde op het eerste gezicht. Johan is nu haar grote liefde. Anne: "Dirk en ik zaten op dezelfde school toen we elkaar leerden kennen. Ik vond Dirk meteen een grappige man en een vlotte prater. In het begin was onze relatie eerder avontuurlijk en sportief. We hielden allebei wel van uitdagingen op dat vlak. Maar de vlotte prater werd na een tijd steeds minder spraakzaam. Na drie maanden ontdekte ik dat hij nog steeds ‘contact' had met zijn vorige vriendin. Ik zette meteen een punt achter de relatie. En toen schoot Dirk pas echt in actie. Hij bewoog hemel en aarde om me te overtuigen om toch samen verder te gaan. Als negentienjarige vind je zoiets vooral charmant en hartveroverend. Als iemand zoveel moeite voor je doet, moet het toch wel de ware zijn. Maar of ik nu echt verliefd was? Ik was toen vooral naïef, denk ik. Ook toen ik na vijf jaar relatie droomde van een huwelijk. Het werd een prachtig trouwfeest. Dit is voor eeuwig en altijd, dacht ook ik. Maar twee jaar later werd onze dochter geboren en haar komst deed mijn romantische gedachte steeds kleiner worden. Dirk ging volledig voor zijn carrière, de rest was voor mij. ‘Niet te snel opgeven in het leven,' hadden mijn ouders me ingeprent. Dus beet ik door. Op een ander zou het niet beter zijn, sprak ik mezelf vaak toe. Ondertussen werd ook onze zoon geboren. Ik was bezig met de kinderen, Dirk met zijn leven. Tijd om te praten namen we niet. Ik leerde om te zwijgen en te slikken, ook al ben ik van nature een erg uitbundig iemand. Maar na een zoveelste verhaal van overspel kon ik het niet meer aan. Ik wilde niet langer door het leven gaan met iemand die zo weinig respect voor me toonde. Na jarenlang twijfelen en heel veel ruzies en tranen, ben ik samen met de kinderen het huis uitgevlucht. Zonder financiële en mentale steun. Ik was ondertussen 47. En ineens werd ik zo hard met mezelf geconfronteerd. Ik was vrij maar moest het wel alleen zien te redden. Alsof ik in een afgrond sprong waarvan ik niets wist hoe ik er ooit uit zou geraken. Ik ben een jaar weggebleven. Maar op lang aandringen van Dirk ben ik uiteindelijk toch teruggekeerd. Misschien zou relatietherapie er ons wel uit helpen? Maar al snel bleek dat Dirk geen enkele zin had om zijn levensvisie en -stijl te veranderen. Ik vroeg uiteindelijk de scheiding aan. Hij was zo kwaad dat hij geen enkele medewerking verleende. Mijn kinderen waren toen 21, 19 en 11. De twee oudsten steunden me in mijn beslissing, mijn jongste zoontje had het er erg moeilijk mee. Maar ik had geen andere keuze. Na een jaar alleen zijn, ontmoette ik Johan. Ik was op slag verliefd. Na enkele hartverwarmende blikken zaten we al snel in een boeiend gesprek over ‘het leven' verwikkeld. En ik genoot. Dit had ik nog nooit met eem man meegemaakt. In feite zijn we sinds die dag blijven praten. Een man die bloedeerlijk in het leven stond en zijn gevoel durfde te uiten, ik wist niet wat ik meemaakte. Johan en ik zijn nu vijf jaar samen. En nog steeds zijn die vlinders er. Ik heb geleerd dat een man de dingen des levens toch wel iets anders bekijkt en beleeft. En dat is niet erg, zolang je er maar over kan praten. Door me van Dirk los te maken, heb ik mezelf teruggevonden. En Johan is de mooiste surplus die ik me kan bedenken. Ik weet nu pas hoe belangrijk het is om als vrouw voor jezelf te zorgen. Jezelf wegcijferen voor een ander mag nooit een optie zijn. Ook ik ben met de beste bedoelingen aan het huwelijk begonnen. Alleen heb ik de woorden ‘monogaam' en ‘eeuwig' zo fel onderschat. Dirk en ik waren op geen enkel vlak compatibel. Niet dat ik hem vanalles verwijt, hoor. Ik stel alleen maar vast. En natuurlijk vind ik het jammer dat ik mijn kinderen een gezinsgevoel met moeder én vader ontzegd heb. Daar rouw ik nog steeds over. Vooral mijn jongste zoon kreeg niet de familiale warmte en stabiliteit die hij nodig had. Dat blijft pijn doen. Maar ik zie mijn huwelijk niet als verloren jaren. Ook ik heb eruit geleerd. Dat alleen aan de kar trekken onbegonnen werk is bijvoorbeeld.'

Te snel uit elkaar?

We zouden vandaag de dag te snel uit elkaar gegaan. We zijn niet meer de volhouders die onze ouders en grootouders waren. Van zodra er wat spanning en moeilijkheden zijn, staan we al bij de notaris om er zo snel mogelijk een punt achter te zetten. Is dat echt zo?

Rika Ponnet: ‘Dat wordt gezegd, ja. Maar bij het merendeel van de scheidingen zie ik vaker het omgekeerde. Ik hoor zo vaak verhalen van koppels die echt heel lang samen hebben geprobeerd om er het beste van te maken. Vaak zijn dat net de koppels met kinderen. Ze wachten jaren om de stap te zetten. Als een partner dan uiteindelijk wel de stap durft te zetten - vaker is dat de vrouw dan de man -, dan zegt ze vaak: ‘Ik had dit veel eerder moeten doen.' Maar ook daar geloof ik niet in. Stel je zo'n beslissing uit, dan ben je er gewoon emotioneel nog niet klaar voor. Zijn dat dan verloren jaren? Ik denk het niet. Die jaren waren gewoon nodig om alle moed bijeen te rapen. Want scheiden blijft voor iedereen een stap in het ongewisse. Het blijft afscheid nemen van een droom. Niemand trouwt om te scheiden. Heel wat vrouwen zien scheiden nog altijd als een mislukking. Aan jezelf toegeven dat het niet lukt en dat dan ook nog eens aanvaarden, dat vraagt tijd. Heel wat vrouwen ervaren ook dit als een rouwproces. Een proces dat vrouwen vaak al tijdens hun huwelijk doormaken. Pas na dat proces vinden ze de kracht om uiteindelijk toch een eind aan het huwelijk te maken. En dan gaat hun wereld open. Ik blijf erbij: voor de meeste vrouwen is er echt wel leven na de scheiding!'