Geloofsrelatie als borg voor geborgenheid

24 januari 2013

"Relatieproblemen verhullen een schreeuw om gepaste aandacht en betrokkenheid", stelt Rika Ponnet. De Gentse seksuologe en auteur van Blijf bij mij kijkt door de bril van psychologische hechtingsstijlen naar amoureuze en maatschappelijke perikelen. Vol mildheid voor de betrokkenen, want achter de persoonlijke queeste voor liefde schuilt volgens haak vaak een zoektocht naar zin. "Onze samenleving is gericht op het individu, maar dat is meer dan ooit niets zonder de groep." Artikel van Joris Delporte.

 

"Elke liefdesrelatie is een machtsstrijd." Op die sloganeske kernzin focussen veel recensies over Blijf bij mij van Rika Ponnet. Een boodschap die bij ons onwillekeurig de herinnering aan de novelle Extension du domaine de la lutte van Michel Houellebecq oproept. In dat naargeestige maatschappijportret spiegelt de Franse literaire doemdenker economisch liberalisme op menselijke relaties. Marktdenken en survival of the fittest, ook in amoureuze sferen.

Ponnet heeft in haar stemmige Gentse kantoor niets 'houellebecqiaans'. Goedlachs en zacht. En vooral, ze is ondanks haar kritiek op het hyperindividualisme in onze samenleving erg mild voor de zin- en liefdeszoekers onder ons, zeker wanneer het mangelt aan hun hechtingsstijl.

Uw boek past de hechtingstheorie van de Britse psychiater John Bowlby toe op liefdesrelaties. Verklaren zorgen uit de kindertijd de relatieperikelen van volwassenen?
"Wie in de prille jeugdjaren de nodige menselijke nabijheid heeft gemist, kampt later inderdaad vaker met relationele problemen. Al is dat geen wet van Meden en Perzen. Veel hangt af van de psychologische draagkracht van de betrokken personen. Over hechtingsstijlen spreek ik dus graag met voorzichtigheid en zeker zonder te moraliseren."
"Onze hechting heeft trouwens niet alleen invloed op ons liefdesleven maar levert de bril waardoor we de hele werkelijkheid bekijken. Wie het geluk heeft om veilig gehecht te zijn, heeft vaak meer vertrouwen in zichzelf en de ander. Om nog te zwijgen over extra veerkracht bij tegenslagen, betere conflictbeheersing ook."

Volgens u strijden we in relaties voor macht en intimiteit. Hoe verloopt dat gevecht?
"Koppels die bij mij aankloppen voor advies zijn vaak ongelukkig door aanslepende relatieconflicten. De scenario's blijken talrijk. Zo is al dan niet overspel in het spel. Maar aan de oppervlakte merk ik sowieso een strijd om controle over het gedrag van de ander. Onderhuids is intussen een gevecht voor intimiteit aan de gang."
"Onze maatschappij ziet relatieconflicten volgens mij trouwens te eenzijdig in een negatief licht. In essentie zijn ze een schreeuw om gepaste aandacht en een roep om de juiste betrokkenheid. Het gaat erom die onderliggende boodschap naar boven te halen."

Van vechten voor intimiteit naar een vechtscheiding lijkt tegenwoordig geen ongebruikelijke stap. Is menige relatie gedoemd tot mislukken door de onderhuidse machtsstrijd?
"Zo lang die strijd aan de gang is, bestaat nog verbondenheid tussen de partners. Ook bij vechtscheidingen blijft de betrokkenheid in veel gevallen groot, al wordt die uiteraard negatief geuit. Achter hoogoplopende conflicten schuilt niet zelden veel liefde. Zodra beide partners inzien welke diepere noden tot de ruzies leiden, ontstaat een zekere mildheid en dus de kans op verzoening. Een positieve kentering is veel minder waarschijnlijk bij koppels die naast elkaar leven."

Vervreemden van je eigen partner, hoe snel gebeurt zoiets?
"Het risico is gezien de maatschappelijke context reëel. We leven in een interessante wereld en voelen ons bijna verplicht zo veel mogelijk te beleven. De stroom aan prikkels blijft aanzwellen. Ook ligt de werkdruk hoog. Tweeverdieners hebben wel het geluk dat relaties bestand zijn tegen 'magere periodes'. Het is evenwel raadzaam die achteraf te compenseren. Niet noodzakelijk door weekendjes weg en evenmin door 'quality time'. In die 'kwaliteit van tijd' geloof ik nauwelijks. Wie zijn relatie op dieet zet, compenseert dat niet met een intens halfuurtje per dag. Regelmatig doodgewone 'family time' met elkaar doorbrengen helpt nog het best."

Echtscheidingscijfers blijven hoog. Veel kinderen groeien hierdoor op in eenoudergezinnen. Zijn die straks massaal onveilig gehecht met een verdere opwaartse knik in de echtscheidingsstatistieken als gevolg?
"Ik ben geen doemdenker maar wetenschappelijk onderzoek toont effectief aan dat opgroeien in gebroken gezinnen vaker aanleiding geeft tot onveilige hechtingsstijlen. Bovendien is de familiale ondersteuning van gebroken gezinnen minder vanzelfsprekend dan vroeger. Jonge grootouders passen vaker voor structurele kinderzorg. Dit terwijl zij onmisbare corrigerende factoren zijn binnen kwetsbare opvoedingssituaties. Maar opnieuw, ik zie dit niet louter deterministisch. Ik ontmoet veel volwassenen die een perfect gelukkige jeugd beleefd hebben en toch onveilig gehecht zijn."
"Persoonlijk reken ik erop dat de menselijke soort zichzelf tijdig corrigeert. Het besef groeit dat onze maatschappij een hoge prijs betaalt voor echtscheidingen. Gelukkig maar. Relatiebreuken zijn te lang beschouwd als problemen voor individuen en koppels. Maar naast het leed van partners en kinderen, raken familiebanden beschadigd. Ziekteverzuim en gezondheidskosten nemen toe. Vooral onder jongeren proef ik het verlangen het beter te doen en zich meer doordacht te hechten. Ik bespeur zelfs een 'réveil' van klassieke familiewaarden. Niet dat de twintigers teruggrijpen naar de oude rolmodellen maar een stabiele partnerrelatie staat opvallend hoog op de prioriteitenlijstjes."

Scheiden Vlamingen te snel?
"Velen kiezen vooral te overhaast of ondoordacht hun levenspartner. Het blijft me verbazen hoe vaak medemensen in zee gaan met iemand die ronduit tegengestelde visies heeft rond essentiële levenskeuzes. Sommigen bespreken zelfs niet hun kinderwens voor het huwelijk. Toch valt met gepaste begeleiding het aantal echtscheiding nog terug te dringen. Een op de tien echtparen die een beroep doen op professionele hulp wanneer hun huwelijk op springen staan blijven alsnog samen. Dankzij therapie beseffen ze dat de relatie nog te kostbaar is om op te geven. Maar de stap naar professionele hulp blijft voor veel landgenoten erg hoog."

Wat kan elk van ons doen om een naaste bij te staan die een zware relatiecrisis doormaakt?
"We 'bemoeien' ons in dergelijk situaties gek genoeg te weinig met elkaar. Als iemand in onze nabije omgeving ernstige relatieproblemen kent, wordt daarop zelden ingegaan. Om hem of haar te sparen, klinkt dan de redenering. Dit terwijl actief luisteren en reëel aanwezig zijn tijdens dan cruciaal is. In alle discretie je hart luchten bij een vriend of familielid lost de problemen niet op maar het biedt genoeg troost en kracht om voort te vechten. Wie zich geïsoleerd voelt neemt sneller radicale beslissingen, waaronder de echtscheiding aanvragen."

Hoe kijkt u aan tegen co-ouderschap?
"Bij die regeling heb ik in het verleden al kanttekeningen gemaakt, wat me bakken kritiek opgeleverd heeft. Principieel heb ik zeker niets tegen dit systeem. Wanneer de draagkracht van het kind het toelaat en de ouders elkaar nog genoeg respecteren is deze optie niet verkeerd. Maar constant verhuizen zet jongelui in de praktijk op een emotionele roetsjbaan die alleen de sterkste karakters aankunnen. Jonge kinderen onder de vijf jaar slagen er moeilijker in zich te hechten wanneer ze elke week bij een andere ouder verblijven."

Is de vroegere 'default' oplossing waarbij moeder de kinderen toegewezen krijgt dan beter?
"Nee. Dat systeem met een alomtegenwoordige moeder en een 'pretpapa' die twee weekends per maand zijn kroost verwent is evenmin ideaal. Dit omdat de band met de vader zo onderontwikkeld blijft. We dienen gewoon af te stappen van de illusie dat een standaardregeling voor alle gezinssituaties en bij alle leeftijden geschikt is. Ik meen dat we de rechten van het kind nog niet genoeg centraal plaatsen tijdens en na echtscheidingen. Ouders redeneren spontaan te veel vanuit hun rechten als moeder of vader."

Welke concrete oplossing schuift u naar voren?
"Tegenwoordig gaan bijzonder jonge koppels met dito kinderen uit elkaar. De aanvankelijke regeling na de relatiebreuk blijft vaak jaren gelden, terwijl de emotionele noden van een tweejarige niet dezelfde zijn als die van een tiener. Daarom pleit ik voor jaarlijkse evaluatiemomenten om de verblijfs- en bezoekregeling tegen het licht te houden. Laat die meegroeien met de kroost. Al besef ik uiteraard dat voor dergelijk maatwerk met geregeld overleg de ex-partners wel nog door een deur moeten kunnen."

Hoe is het om relatiecoach te zijn in tijden van individualisme?
"De focus ligt meer dan ooit op prestaties van het individu. Hierdoor vergeten velen hoe nietig we zijn zonder de groep. Zowel succes als mislukking wordt geassocieerd met persoonlijke verdienste of het gebrek daaraan. Scholen zijn in datzelfde bedje ziek. Uitmunten is de boodschap. Van jongs af worden kinderen gestimuleerd om uit te steken boven de massa. Onterecht, opvoeders leren hen beter dat iedereen eerst en vooral deel uitmaakt van die massa. Uitmuntende prestaties zijn altijd mee te danken aan een netwerk. Vanuit mijn werk ben ik nog extra in die verbondenheid, deze inter-persoonlijke context geïnteresseerd."

Prestatiedrang. Een onophoudelijk salvo van prikkels. Bent u bezorgd over kinderen die hierin opgroeien?
"Goh. De jongste generatie krijgt toch in de eerste plaats volop kansen. Aan pessimisme doe ik daarom niet mee. Ook hebben opvoeders meer dan ooit aandacht voor de persoonlijke evolutie en het geluk van de jongsten. Onder de veelheid aan prikkels lijden ze trouwens veel minder dan hun ouders. Deze tijden zijn vooral uitdagend voor wie de ouderrol vervult. Kinderen waar nodig afschermen en begeleiden bij hun keuze in het rijke scala van ontspanningsmogelijkheden is ronduit vermoeiend. Plaatsvervangende keuzestress zeg maar (lacht). Wie minder sterk in zijn schoenen staat, raakt als ouder sneller dan ooit de trappers kwijt. De grens tussen een keurig opvoedingstraject en ontsporingen is almaar fijner."

De relatiemodellen in uw boek zijn levensbeschouwelijk neutraal. Maar hoe ervaart u het christelijk gekleurde verhaal van de vier liefdestalen dat we kennen van C.S. Lewis?
"Fris mijn geheugen eens op."

Deze apologeet onderscheidt met klassieke termen genegenheid (storge), vriendschap (philia), zinnelijke liefde (eros) en de liefde als keuze (agape). Die laatste van bovenaf gekregen liefdesvorm garandeert dat de andere facetten in evenwicht blijven.
"Een mensbeeld waarbij die vier liefdestalen samenvallen vind ik bijzonder hoog gegrepen. Als richtpunt of streefdoel vind ik dat verhaal niet verkeerd. Maar ideaalbeelden leggen ons ook druk op. Wie dan niet aan de eigen verwachtingen voldoet, krijgt snel de indruk te falen. En dat heeft mogelijk een negatieve impact op het verdere leven; leidt tot verzuring zelfs."
"Opnieuw vanuit de hechtingsstijlen houd ik cliënten voor dat ze deels voorgeprogrammeerd zijn. Als je wieg staat in een ontwrichtende omgeving, wacht je later veel mentaal opruimwerk. Uiteraard is dat geen pleidooi voor berusting. Werken aan onszelf is altijd mogelijk. Maar de resultaten van die oefening hangen nauw samen met de vertreksituatie."

Uw klanten zijn onderhuis ook zinzoekers, niet?
"Zonder de ander zijn we niets. Iets betekenen voor onze naasten geeft ons leven zijn betekenis. In onze praktijk komen veel prille veertigers aankloppen die op dat punt zoekend zijn. Op hun carrière hebben ze veel ingezet. Maar de louter materiële invulling van hun hechtingsbehoefte heeft hen op langere termijn geen voldoening geschonken. Dan borrelen confronterende zingevingsvragen op. Voor wie doe ik het allemaal? Gaat iemand mij herinneren wanneer ik hier niet meer rondloop? Deze onrust verdwijnt pas wanneer we het gevoel hebben essentieel te zijn in het leven van een ander. Of we nemen onze toevlucht tot spiritualiteit.

Telt uw klantenbestand veel overtuigde gelovigen?
"Dat percentage ligt erg laag. Een katholieke single die het geloof centraal plaatst in zijn leven en evenveel engagement van een toekomstige partner verwacht heb ik noodgedwongen doorverwezen. In ons bestand zitten te weinig dergelijke kandidaten. 'Randkerkelijken' krijgen we wel iets vaker over de vloer. Sowieso peilt ons bureau steevast naar de geloofsvisie van cliënten. Die is bepalend voor hun persoonlijke normen- en waardenstelsel en dus relevant bij de partnerkeuze."
"Het frappeert me trouwens dat weinigen over dit onderwerp losbranden. Ik proef veel schroom. Een enkeling verontschuldigt zich zelfs dat hij gelooft."

Welke waarden schatten uw gesprekspartners het meest 'naar waarde'?
"Zeker in de relationele sfeer hechten velen belang aan eerlijkheid, betrouwbaarheid, respect voor mens, dier en natuur. Universele en klassieke wensen eigenlijk die ze als richtinggevend ervaren."