Je relatie verbeteren met een Socratische houding doe je zo: “Weet je écht waarom je lief slechtgezind is?”

‘Ik weet dat ik niets weet.' Dixit Socrates, de Atheense filosoof die zo'n 2.500 jaar geleden pleinen en markten afstruinde om mensen de toga van het lijf te vragen. Om zelf wijzer te worden, maar ook in de hoop dat mensen ontdekten dat wat ze dachten zeker te weten, allesbehalve de waarheid bleek te zijn. Socrates kreeg er de reputatie ‘betweter' door. Anderzijds blijft hij dankzij zijn grenzeloze nieuwsgierigheid eeuwig relevant. En vandaag misschien nog wel meer dan ooit.

In deze onzekere tijden houden we graag vast aan feiten. Want meten, dat is weten. “We zijn afhankelijk geworden van denkkaders, labels, lijstjes en theorieën”, zegt relatietherapeut Rika Ponnet. “Duidelijkheid is het hoogste goed nu, wat maakt dat we nog heel moeilijk kunnen omgaan met zaken die we níét in de hand hebben. Ik zie in mijn praktijk bijvoorbeeld vaak cliënten die tijdens hun zoektocht naar een partner lijstjes afvinken of voor elk relatieprobleem een kant-en-klaar antwoord willen.”

“Of ik ontmoet mensen die barsten van zelfvertrouwen en het dénken te weten, maar dan plots toch vastlopen. We lijden onder de heersende maakbaarheidsgedachte, want je kan nu eenmaal niet alles controleren. Soms moet je dingen gewoon accepteren en ermee leren omgaan. Je verhouden tot de wereld rondom jou, in plaats van hem te willen veranderen.”

Nu alles zo zwart-wit is, kan het dus heel bevrijdend zijn om het grijze te omarmen. Socrates en zijn praktische manier van filosoferen, denken én vragen is daarvoor de perfecte richtingaanwijzer, zegt filosoof Elke Wiss in haar boek Socrates op sneakers. “Hij stelde zelfs het meest alledaagse ter discussie. Een houding die we waarderen bij onze kinderen, maar die ons door de jaren heen vreemd is geworden.”

“Wat we van Socrates en andere praktische filosofen, zoals Epictetus en de stoïcijnen kunnen leren, is hoe zij door vragen te blijven stellen gesprekken voerden die uitstegen boven ‘jouw mening naast de mijne'.”

Daarom maakte ook Rika Ponnet zich de socratische houding eigen: ze vertrekt zowel in haar therapieruimte als in haar privéleven steevast vanuit het ‘niet-weten'. “Bij niet-weten kies je bewust voor openheid en ontvankelijkheid. Twijfel en niet-weten lijken in eerste instantie misschien op elkaar, maar zijn zeker niet hetzelfde: terwijl je bij twijfel hoopt op antwoorden, is niet-weten observeren zonder per se iets te willen.”

“Zie het als een reis waarbij je je onderweg openstelt voor nieuwe ontdekkingen en de uiteindelijke bestemming in het midden laat. Die schone lei in onze bovenkamer doet wonderen: het zijn niet langer extreme uitspattingen die ons intrigeren, je kan op elke straathoek een prachtig avontuur beleven.”

Klinkt veelbelovend. Maar hoe pak je zo'n ingrijpende mindshift aan?

De basisvoorwaarde is verwondering, zeggen Ponnet en Wiss. Een begrip dat zich niet makkelijk in een definitie laat gieten, en soms als synoniem voor ‘verbazing' wordt gebruikt. “Maar verwondering is een keuze”, zegt Elke Wiss. “Het is voorbij de vanzelfsprekendheid, de bijzonderheid van de dingen willen zien. En ervoor kíezen die verwondering in te zetten, toe te laten en te ontwikkelen.”

Makkelijker gezegd dan gedaan: er is al snel te veel rumoer, te weinig tijd en te veel oordeel om verwondering toe te laten. “Oordelen horen bij het leven, maar we nemen ze veel te serieus. Dat noemen we in de psychologie de confirmation bias: het oordeel dat we al gevormd hebben, willen we graag bevestigd zien”, zegt Elke Wiss.

“De socratische houding gaat daarover: weet dat je oordeelt, weet ook dat er waarschijnlijk meerdere kanten aan de zaak zitten. Heb een oordeel én durf dat oordeel te onderzoeken, flink ondersteboven te houden en er hard tegenaan te schoppen.”

“Daar waar het oordeel begint, stopt de waarneming”, bevestigt Ponnet. “Over niet-weten wordt soms lacherig gedaan: ‘de armen van geest'. Maar de socratische houding vraagt net veel inzet en oefening. Je moet tegen de stroom ingaan, je ego opzijschuiven en mentaal voldoende ruimte durven vrijmaken. Verwondering gaat over kijken, luisteren, ruiken ...”

“Bij een vragende houding staan al je zintuigen op scherp en staat ‘ervaren' centraal. Een simpel voorbeeld: als je een werk in een museum in je opneemt, zal je daar veel meer emoties bij voelen dan wanneer je een vluchtige blik op een foto ervan werpt. Dat geldt evengoed voor datingapps. We gebruiken vaak maar een heel beperkt percentage van ons vermogen om andere mensen, inzichten en zaken te leren kennen.”

Door het wakker schudden van je eigen innerlijke Socrates worden je gesprekken rijker en dieper van aard. En je relaties bijgevolg beter. Wiss: “Het allerbelangrijkste? Dat is überhaupt geïnteresseerd zijn in wat de ander te vertellen heeft. Vaak gaat het daar al mis en zijn we stiekem meer geïnteresseerd in onszelf.”

“Misschien heb jij ook een zeurende schoonmoeder, een hekel aan te laat komen en ben je ook bang voor je baas, toch is de kans heel groot dat je uiteindelijk, bij het inzoomen op de ervaring, níét precies hetzelfde dacht en voelt als je gesprekspartner.”

Zeker als we dag in, dag uit samenleven, durft de nieuwsgierigheid weg te ebben. En dat maakt dat partners elkaar soms minder goed kennen dan hun vrienden of collega's, zegt Rika Ponnet. “Vergelijk het met een traject dat je elke dag met de auto aflegt.”

“Je doet de rit op de automatische piloot: je bent minder opmerkzaam en stelt nog weinig vragen. Ergens onderweg verlies je de interesse. Zo raak je elkaar langzaamaan kwijt. Want weet je écht waarom je partner slechtgezind is, of denk je de oorzaak te weten? Door opnieuw vragen te stellen, leer je om weer actief af te stemmen op elkaar en zal je nieuwe facetten van je partner ontdekken.”

Als je de ander vaak genoeg vragen stelt, zal je merken dat je vragen nooit ‘op' zijn, zegt Wiss. Maar dat vergt soms moed en kwetsbaarheid – vaak stellen we geen vragen om ongemak of confrontatie te vermijden. “Een goede vraag stellen is als van een hoge klif afspringen. Zonder parachute. Je hebt geen idee hoe de landing zal zijn.”

“Een goede vraag stellen doe je dan ook voor de ander. Het is een cadeau van jou voor je gesprekspartner, zodat die door kan, verder beweegt, zijn denken verdiept, de dingen in een nieuw perspectief kan bekijken. En dat is de sprong waard.”

“De essentie, dat is doorvragen”, zegt Rika Ponnet. “Om na een eerste ‘Hoe gaat het?', die negen keer op de tien het antwoord ‘Goed' oplevert, te durven zeggen: ‘Maar hoe gaat het nu écht?'. Ik merk dat echt tijd nemen, aandacht schenken en de oppervlakkigheid doorprikken je vriendschappen en liefdesrelaties een enorme boost geeft en veel dankbaarheid oproept. Jezelf helemaal kunnen openstellen is zeldzaam geworden, zoiets intiems deel je maar met weinig mensen. Het gebeurt niet vaak dat er écht naar je geluisterd wordt.”

Empathie is je grootste vijand als je verdiepende vragen wil kunnen stellen, zegt Elke Wiss. “In het socratisch gesprek heet dat ‘de empathische nulstand'. Je schakelt je neiging om letterlijk mee te voelen uit, om afstand te bewaren en kritische vragen te kunnen stellen. Wanneer je tijdens een gesprek in je empathie schiet, en hulp biedt, een tip geeft, een eigen ervaring deelt, dan stopt de beweging van het denken.”

“Wanneer het je lukt om in de empathische nulstand te blijven, dan schep je ruimte voor de ander om bij zijn eigen denken te blijven en dat te verdiepen. Een groter cadeau kan je iemand soms bijna niet geven.”

Rika Ponnet plaatst daar een kanttekening bij. “Empathie kan je niet zomaar aan- en afzetten. Je waarneming wordt nu eenmaal mee gekleurd door je vroegere levenservaringen, de plek waar je bent opgegroeid, wat je allemaal werd bijgebracht ... Als je geraakt wordt door wat de ander zegt, kan het net goed zijn om dat te benoemen tijdens een gesprek. Wat vooral belangrijk is, is dat je medeleven het verloop van het gesprek niet gaat bepalen.”

Soms breken we namelijk een moeilijk gesprek af omdat het te pijnlijk aanvoelt, of omdat we het verdriet willen verzachten bij onze gesprekspartner. “Het wordt dan eigenlijk vooral te vervelend voor jou: je wil de last van zo'n zwaar gesprek niet langer dragen.”

“De kracht van het niet-weten is net dat je toch extra vragen stelt. ‘Wat maakt dat je zo afziet?' Of: ‘Wat doet dat met jou?' Als je er uitgebreid bij durft stil te staan, verbreed je de beleving en kan je gesprekspartner al die emoties echt doorvoelen. Een belangrijke stap in het verwerkingsproces. Dat is eigenlijk echte empathie.”