Moeders zonder kinderen

09 mei 2015

Eén op de tien Vlaamse vrouwen tussen 35 en 45 is ongewild kinderloos. Deze OK-vrouwen (Ongewild Kinderloos) worden steeds talrijker maar daarom niet beter begrepen. Artikel van Barbara Debusschere voor De Morgen.

 

Is een vrouw per definitie een moeder? Slechts een generatie geleden was dat nog zo. Vrouwen van boven de 35 zonder kinderen of man waren uitzonderingen, een beetje 'zonderling' of erg religieus. Vandaag zijn die kinderloze vrouwen een uitdijende groep in de westerse wereld. Moederschap is minder vanzelfsprekend dan ooit, ook bij ons.
Ruim een kwart van de vrouwen in Vlaanderen tussen de 35 en 45 is kinderloos, zo leren de cijfers. Kinderloze vrouwen worden meestal in twee hokjes gestoken: zij die geen kinderen wensen, en zij die omwille van biologische redenen geen kinderen kunnen krijgen.
Een enquête bij 1.000 Vlaamse vrouwen tussen 35 en 45 jaar door het onderzoeksbureau iVOX, in opdracht van De Morgen, legt echter een andere groep bloot: die van vrouwen die biologisch gezien wel een kind kunnen krijgen, maar om andere redenen tegen hun wil kinderloos gebleven zijn - de ongewild kinderloze (OK) vrouwen. Maar liefst 44 procent van de ondervraagde kinderloze vrouwen geeft duidelijk aan ongewild kinderloos te zijn.
"De resultaten leggen een groep bloot die je misschien nog het best kunt omschrijven als 'moeders zonder kinderen'", zegt iVOX-onderzoeker Pieter Glorieux. "Hun kinderwens en gevoel over het moeder- schap is haast even sterk en even positief als bij moeders. Alleen zijn die kinderen er niet. En dat maakt hen ongelukkig."
De OK-vrouwen zijn dol op kinderen en hadden tien jaar geleden dan ook een sterke kinderwens. Heeft de helft van hen deze ondertussen opgeborgen, dan leeft bij de andere helft nog een sprankeltje hoop. "Die laatste groep zijn de vrouwen die wij over de vloer krijgen om eicellen te laten invriezen", zegt Julie Nekkebroeck, psychologe in de fertiliteitskliniek van het UZ Brussel. "Je voelt bij hen wanhoop omdat de biologie hen nu eenmaal niet meer tijd geeft."

Waar liep het mis?
Die wanhoop heeft maatschappelijke oorzaken. Voor vrouwenlevens bestaat er geen blueprint meer
zoals voorheen. Omdat vrouwen tussen hun 20ste en 30ste vandaag vooral studeren, de belangrijkste stappen in hun loopbaan zetten en veel meer keuzemogelijkheden in hun levens exploreren, is de tijd waarin ze hun kinderwens moeten realiseren ingekort.
Julie Nekkebroeck: "De biologie dicteert dat kinderen krijgen ten laatste tussen de 30 en 40 moet gebeuren. Sommigen halen dat niet, omdat andere elementen in vrouwenlevens veel belangrijker geworden zijn. Omdat de traditionele conventies veel minder doorwegen. Vroeger kregen ook koppels die niet zo goed bij elkaar pasten toch kinderen. Omdat dat zo van hen werd verwacht. Vandaag hebben we veel meer vrijheid, maar hangen we ook meer af van toeval en geluk. En ondanks misgelopen relaties blijft de kinderwens vaak erg sterk."

Buitengesloten
Van de OK-vrouwen geeft 51 procent 'relatiepech' op als oorzaak van hun kinderloos bestaan, gevolgd door'andere omstandigheden' (22 procent) en 'onvruchtbaarheid' (14 procent). Hoewel het gaat om pech, reageert de maatschappij vaak weinig begripvol. Dat merkt ook relatiedeskundige Rika Ponnet uit de verhalen van 35-plus vrouwen die nog een partner proberen te vinden: "Deze vrouwen krijgen te maken met terechtwijzingen als 'je had maar beter moeten plannen', en goedbedoelde adviezen als 'leg je lat eens wat lager voor een partner'. Ze worden ter verantwoording geroepen of buitengesloten. Dat is allemaal erg pijnlijk en het verbaast me niets dat zij dan ooksoms liegen of vermijdingsgedrag tonen. De empathie voor deze groep zou echt groter mogen zijn."
Nekkebroeck en Ponnet bevestigen het belang van relatiepech. "De meerderheid wil enkel kinderen met een partner en heeft gestrande relaties achter de rug. We zien ook vrouwen met een partner die al kinderen heeft en er geen meer wil", zegt Nekkebroeck.
Over relatiepech benadrukt de psychologe twee punten tegenover de vrouwen die ze ziet. "Velen stellen me de vraag hoe anderen hiermee omgaan. Ik ben geen relatiecoach, ik stel alleen vast dat vrouwen eicellen willen invriezen omdat relaties scheef lopen. Maar het helpt om aan te geven dat ze zeker niet alleen zijn, hoewel ze zich wel zo voelen. Dit onderzoek bevestigt dat."
Daarnaast vraagt Nekkebroeck de vrouwen met aandrang om moeite te doen een partner te vinden. "Eicellen invriezen is iets wat je kunt controleren. Maar omdat de meerderheid zeker geen kind alleen wil en een partner zoekt, moet ik ze erop wijzen dat ze daar ook werk van moeten maken. Dit zijn geen vrouwen die niet van straat raken. De meeste hebben lange relaties gehad. Zo'n 60 procent zit nu wel op datingsites, maar anderen hebben het opgegeven. Ik vraag hen toch werk te blijven maken om een partner te vinden."
Vanuit de relatiebemiddeling ziet Ponnet wel dat vrouwen boven de 35 jaar een stuk lastiger een partner vinden dan jongere vrouwen omdat mannen de biologische klokken te hard horen tikken. "Sommige vrouwen zijn echt geobsedeerd en dat werk natuurlijk averechts", zegt Ponnet. Ook ziet zij naast pech en toeval 'boycotgedrag' bij OK-vrouwen.
Ponnet: "Soms verbaast het me toch dat vrouwen die beweren dat ze een sterke kinderwens hebben, de tijd lieten passeren en veel te lang in een relatie bleven hangen waarvan ze wisten dat die niet zou blijven duren. Niet zelden is er toch ook sprake van verlatings- en bindingsangst, een onvermogen om zich echt kwetsbaar op te stellen en over te geven. Zoiets heeft te maken met de jeugd of de bagage van eerdere relaties en het uit zich vaak in stoer gedrag waarbij mannen de boodschap 'Ik heb niemand nodig' krijgen. Of er is de onwil om bijvoorbeeld open te staan voor een gescheiden man die al kinderen heeft, voor een man die niet aan het perfecte ideaalbeeld voldoet."

Vooroordelen
In het iVOX-onderzoek werd aan moeders gevraagd waarom zij denken dat andere vrouwen kinderloos zijn. Het antwoord is niet verrassend. Volgens de moeders geven kinderloze vrouwen voorrang aan hun carrière. Een cliché dat echter niet blijkt te kloppen, want slechts 1,6 procent van de OK-vrouwen zegt dat er geen kinderen kwamen omdat ze voorrang geven aan hun carrière.
Keer op keer moeten ook Nekkebroeck en haar collega's het vooroordeel ontkrachten dat OK-vrouwen 'carrièrevrouwen' zijn die hun kinderloosheid en singleschap zelf gezocht hebben. "Dat is zo onterecht, want het woord 'carrièrevrouw', dat je te vaak hoort of in sommige media ziet staan, roept associaties op met kille, berekende wezens die enkel met status en inkomen bezig zijn", zegt Nekkebroeck. "Maar onder de vrouwen die hun eicellen laten invriezen zien we zogoed als nooit mensen die dat doen omdat ze hun loopbaan voorrang willen geven. Natuurlijk hebben de meeste vrouwen een baan. Zo ongeveer iedereen moet werken en het aantal hoogopgeleiden is altijd maar gestegen. Dat zijn echter niet de redenen waarom deze vrouwen onbedoeld kinderloos zijn."
Uit het onderzoek blijkt duidelijk dat OK-vrouwen zich misbegrepen voelen en liever het onderwerp uit de weg gaan. Zich moeten verantwoorden over waarom ze geen kinderen hebben, blijkt de grootste frustratie, maar ook gesprekken over kinderen liggen gevoelig. OK-vrouwen voelen zich vaker ongelukkig dan hun leeftijdgenoten. Ze hebben vaker een negatieve indruk over zichzelf, liegen meer over hun verhaal en mijden sommige vrienden of situaties die hen met hun kinderloosheid confronteren.
Meer dan vier op de tien OK-vrouwen voelt zich helemaal niet 'oké', maar abnormaal in onze samenleving, dubbel zoveel als bij de bewust kinderlozen (21 procent). Meer dan één op de drie voelt zich minderwaardig ten opzichte van moeders.

In therapie
Onderzoek van Nekkebroeck en haar collega's bevestigt dat de OK-vrouwen zich niet zo goed in hun vel voelen: "Eén op vijf van de vrouwen die bij ons aankloppen om eicellen in te vriezen, is in therapie of neemt medicatie, en dat is zeer vaak omdat ze worstelen met hun situatie. Ze willen uitzoeken waarom ze altijd op mannen vallen die zich niet willen engageren of wat er eventueel mis is met hen. Dat laatste is soms redelijk hartverscheurend. Niet alleen zitten ze met frustratie en verdriet, ze leggen de schuld bij zichzelf. En dat doet ook de buitenwereld te vaak", zegt Nekkebroeck.
"Er zit inderdaad veel leed in die hoek", bevestigt Rika Ponnet. "Ik merk veel wanhoop bij hen. Hun verhaal gaat over opeengestapelde verlieservaringen. Deze vrouwen gaan tegen hun 40ste hoe dan ook door een rouwfase omdat ze afscheid moeten nemen van een levensdroom. Zeker wie zowel geen partner als geen kinderen heeft, mist de intieme kanten van het leven en dus in feite de essentie ervan."
Ook psychoanalyticus Stijn Vanheule (UGent) ziet de OK-vrouwen vaker in zijn kabinet. "Vooral wanneer er partner noch kinderen zijn, is het zwaar. Deze vrouwen genieten niet van een gezin zoals moeders dat doen en ook niet van de vrijheid die bewust kinderlozen, die veel vaker een partner hebben, zo hoog in het vaandel dragen. Bovendien is hun verlieservaring niet concreet of tastbaar. Ze hebben geen kind of partner verloren, ze hebben een ervaring verloren. Vaak is daar ook niet meteen iets concreets aan te doen. Om die twee redenen is er veel minder begrip voor hun verdriet en is het een taboe. Vandaar de soms harde reacties."

En nu?
Bijna drie op de tien OK-vrouwen onderneemt vandaag van alles om toch nog kinderen te kunnen krijgen. Van die ondernemende OK-vrouwen, overweegt meer dan een derde adoptie, stelt één op de vijf haar eisen voor een partner bij en schrijft één op de tien zich in op een datingsite. 6 procent laat eicellen invriezen.
Al die strategieën garanderen echter niets en zijn complex, zo blijkt. "De OK-vrouw illustreert hoe fundamentele dingen in het leven, een relatie en ouderschap veel minder maakbaar zijn dan we misschien willen denken", zegt Vanheule.
De fertiliteits-en relatie-experts bevestigen dat. "Eicellen laten invriezen, betekent psychisch een opluchting omdat je de tijd wat rekt", zegt Nekkebroeck. "Maar het is nog altijd een hele procedure, het kost wel wat en het geeft geen garantie op een kind. Het blijft stukken omslachtiger dan 'op tijd' moeder worden."
De experts zijn het erover eens dat de OK-vrouwen zelf van alles kunnen doen, zoals eventueel therapie over bindingsangst, daten, eicellen invriezen maar ook betekenisvolle banden met andere kinderen opbouwen.
Vanheule wijst verder op het belang van rolmodellen en lotgenoten zoeken: "Na een periode van diep verdriet zie je toch dat die vrouwen vaak andere manieren vinden om hun leven betekenis en invulling te geven. Maar het zou allemaal wat minder zwaar zijn mochten ze deze ervaring delen met andere OK-vrouwen en mochten er BV's of andere bekende figuren laten zien hoe kinderloos blijven niet per se een onbevredigend leven hoeft te betekenen."
Ponnet vindt ten slotte dat het oerklassieke script moet veranderen. "Er moet een nieuw verhaal geschreven worden. Moeders zijn inderdaad vaak drammerig en hebben het de hele tijd maar over hun kroost. Dat is beklemmend en stimuleert de stigmatisering van kinderloze vrouwen. Het idee-fixe dat moederschap het ultieme doel is van een vrouwenleven, mag wel eens op de schop. Ongewild kinderloze vrouwen kunnen de brug slaan tussen de moeders en de bewust kinderlozen door te laten zien dat een vrouwenleven even rijk, vol, fantastisch, vrouwelijk en ook vol van liefde voor kinderen en solidariteit met moeders kan zijn zonder dat je per se letterlijk moeder moet zijn."