Love Songs op de Sofa

30 januari 2014

Niet dat we de Valentijnpret willen bederven, maar welke dag is beter geschikt voor een grondige analyse van de humus der harten - liefdesliedjes? Met een karrenvracht aan teksten - klassiekers én recente hits - trokken we naar de spreekkamer van twee relatiespecialisten: Rika Ponnet, auteur van het succesvolle ‘Blijf bij mij', en Fons van Steenwegen, de man die met de gids ‘Liefde is een werkwoord' zijn volk leerde schaven aan relaties. Artikel van Annelies De Waele voor Knack.

 

Liefdesliedjes - en zijn dat niet zowat alle liedjes op aarde? - houden ze ons een betrouwbare spiegel voor of vertellen ze klinkklare onzin? Leren ze ons iets over verliefd worden, graag zien, partnerkeuze, trouwen en houden, communicatie, conflicthantering? Of zijn het als handleiding veeleer leugenachtige, gevaarlijke, zeemzoete woorden om een hetere brij? En waarom hebben we er in onze cultuur zoveel van?

‘Zich verbinden is dé drijfveer van elke mens', verklaart Rika Ponnet. ‘We stoppen er veel tijd en energie in, zijn er heel erg door bevlogen, worden er door gestimuleerd, en lijden er af en toe ook erg onder. Het mag dus geen wonder heten dat we dit ook vaak bezingen. Er is ook zelden een film die niet over ‘de liefde' gaat. Om nog maar te zwijgen over het theater: vaak primeert er het thema ‘onvermogen om in de juiste intimiteit met elkaar te leven'. De liefde is en blijft de rode draad binnen kunst en cultuur - soms wat meer diepgaand, soms wat platter. En het past allemaal binnen ons concept van liefde, wat soms verschilt van andere culturen - bijvoorbeeld die met gearrangeerde huwelijken.'
‘Een liedje heeft niet de pretentie om ‘de' liefde te tonen, dat zou belachelijk zijn. Liefde heeft oneindig veel scenario's, zelfs facetten die we nog niet kennen. In de toekomst zullen nog veel liedjes ontstaan die weer andere stukjes belichten, het thema is oneindig. Wat de meeste liedjes wel gemeen hebben, is dat ze niet het beeld geven van de rustig kabbelende duurzame liefde. Meestal bezingen ze op nogal Hollywood-achtige wijze een bepaalde fase van een relatie, liefst de eerste fase van de verliefdheid, met al zijn hoogtes en laagtes en angsten. Als je de songs tegen het licht van het thema ‘hechting' houdt, zou je kunnen stellen dat ze het vaak hebben over de minder veilige, de onzekere variaties. Dat is nu eenmaal ook wat mensen het meest interesseert. De ene helft van de bevolking heeft een wat kabbelend liefdesleven en kijkt en luistert graag naar de zieleroerselen van de andere helft. Al die liedjes en films vergroten emoties uit, laten ons even wegvluchten, geven ons het gevoel dat we leven. Zie het fenomeen openingsdans op huwelijksfeesten: ik kan me moeilijk voorstellen dat die teksten altijd de werkelijke relatie verzinnebeelden.'

Toch gaan veel liedjes ook over de fase na verliefdheid, met name de trouw, het eeuwig samenblijven?
Ponnet:
‘Klopt. Het opgaan in elkaar, de symbiose, het ik-kan-niet-leven-zonder-u, het mijn-leven-heeft-geen-zin-zonder-jou. Wat dus veeleer wijst op een angstige hechtingsstijl. Let wel, het verlangen naar symbiose dragen we allemaal in ons. Het gaat terug op onze eerste grote liefde, de relatie met onze moeder, die start in de moederschoot. Die eerste toestand van versmelting, het verlangen om gedragen en erkend te worden door de ander, nabijheid te ervaren, blijven we ook in onze volgende liefdesrelaties nastreven. En dat zoeken we dus in een partner. We willen dat met hem of haar weer ervaren: het opgaan in elkaar, het gevoel van entiteit, het ‘wij' tegen de buitenwereld. Toch beleeft iedereen ook die symbiose weer anders. Het vermijdende, nuchtere, onthechte type zal die hunkering niet zo makkelijk toelaten.'

Net zoals we niet altijd naar onze relaties kijken vanuit ‘hechtingsperspectief', doen we dit ook niet bij liefdesliedjes?
Ponnet:
‘Inderdaad, en het is verrijkend om al die teksten even vanuit een hedendaags psychologisch denkkader te benaderen. Sinds het verschijnen van ‘Blijf bij mij', nu meer dan een jaar geleden, zit deze theorie weer in de lift. Er komt meer nadruk op het verhaal van ‘hechting' en op het therapeutische luik ervan: de Emotional Focussed Therapy van Sue Johnson. Die krijgt nu overal ingang, tot in China, wat erop wijst dat relaties, verbondenheid, ondanks grote cultuurverschillen, toch iets universeels zijn. Je voelt ook stilaan wat openheid naar een ander beeld van wat duurzame liefde is. Er komt plaats voor pragmatisme in plaats van het idealistische relatiemodel dat ons elke dag wordt opgedrongen en dat uiteindelijk toch niet zo succesvol is: meer dan 50 procent van de stellen gaat weer uit elkaar. Soms komen mensen in therapie en stellen ze letterlijk de vraag hoe ze een relatie kunnen vinden zoals in liedjes of ‘boekskes'. Maar misschien is zo'n relatie helemaal niet wat bij jou past, is het niet jouw manier van ‘zijn'. Iedereen heeft een emotionele historiek die sterk mee bepaalt welke partnerkeuze we maken en het is heel moeilijk, jezelf daarin zomaar te herprogrammeren. Dus zoekt iedereen best binnen de eigen culturele context naar zijn of haar manier van verbondenheid, dat kan perfect.'

In veel liedjes vinden we inderdaad het ‘nodig hebben', het angstige voor de verlieservaring.
Ponnet:
'Zoals gezegd: elk van die liedjes geeft op zich een realistisch beeld van hoe de liefde op een bepaald moment kan zijn. In die zin zijn ze vaak herkenbaar. Aan de ene kant zit de luisteraar, die vaak troost vindt in de song. Aan de andere kant zegt zo'n lied altijd veel over wie het geschreven heeft. Ik zou durven te stellen dat kunstenaars die in staat zijn om diepere intense teksten en muziek te produceren, toch ook vaak mensen zijn met een onveilige hechtingsstijl. Er zijn veel angstig-vermijdende types bij, dezelfde lovers die ook de ‘Dag Allemaal' bevolken. Neem ‘Ne me quitte pas' van Jacques Brel, een lied dat door bijna iedereen als een ultiem liefdesliedje wordt beschouwd. Eigenlijk gaat het over het onvermogen om lief te hebben. In de tekst vind ik zowel verlatingsangst als bindingsangst terug. Dat het ons raakt, heeft ook te maken met hoe Brel dit vertolkt. Het is zo authentiek dat het bijna alleen geschreven kan zijn door iemand die het ook zo heeft beleefd. Dat zie je vaak bij klassiekers. Je hoeft ook maar naar Brels biografie te kijken om te weten dat het klopt: zijn verhouding met vrouwen was niet bepaald eenduidig en makkelijk. Hetzelfde zie je bij een nummer als ‘Levenslang' van onze Wim Decraene: ‘Maak van mij een ander man. Maar geef me levenslang bij jou'. Decraene was een getormenteerde ziel en veel van zijn liefdesliedjes vertolken dit.'

Een mooi hedendaags liedje dat dit illustreert is misschien ‘Angst' van De Mens, op tekst van Herman Brusselmans?
Ponnet:
‘Ik wil jou omdat je beter bent dan ik': het is een prachtige zin, je kan er uren op kauwen. Herman Brusselmans kan dit zo mooi verwoorden omdat dit zo'n stuk van hem is: de angst om verlaten te worden. Dat geeft hij zelf vaak toe. Hij eist de andere op, hij wil dat die sterk is, zodat hij zwak kan zijn.
Een ander liedje dat ongeveer alle onveilige hechtingsstijlen in zich draagt, is voor mij ‘Each man kills the thing he loves' van Gavin Friday, op tekst van Oscar Wilde. ‘Some love too little, some too long, some sell and others buy. Some do the deed with many tears, and some without a sigh'.
Het vertolkt goed het onvermogen om wat begint als verliefdheid en wat we ervaren als verbondenheid, staande te houden.'

Over naar de meer realistische songs: uit welke kunnen we echt iets leren?
Ponnet:
‘Dat realisme vind ik ook terug in een liedje van Johnny Cash, ‘If I were a carpenter'.
‘If I were a carpenter and you were a lady, would you marry me anyway, would you have my baby?'
Dit liedje gaat over zuivere partnerkeuze. In welke mate kiezen wij voor iemand om wie die werkelijk is, in al zijn alleen zijn en naaktheid? Of is partnerkeuze veeleer een narcistische bedoening, die heel erg bepaald is door maatschappelijke en praktische facetten?'
'Een van mijn favorieten als het over realisme gaat, is de ‘Ship song' van Nick Cave. Lees de zinnen ‘For you know the time is nigh/When I must remove your wings/And you, you must try to fly'. Dit stukje verwoordt voor mij mooi hoe we in een relatie altijd schipperen tussen autonomie en verbondenheid. Wat voor de ene ‘vrij' aanvoelt, is voor de andere te oncomfortabel. Wat voor de ene veilig voelt, is voor de andere te verstikkend. Dit evenwicht blijft binnen elke relatie de zoektocht.'
'Wat is liefde? Het is elkaars vleugels knippen en dat van elkaar toelaten. Het is de relatiecirkel sluiten en er vrijwillig voor kiezen om dat aspect van onze vrijheid op te geven om bij elkaar te zijn. Toch doen we ook nog pogingen om uit te vliegen, om binnen de grenzen van die relatie creatief te zijn. Cave wordt vaak als een donkere zanger bestempeld maar in enkele zinnen weet hij hier toch sterk de essentie te vatten. Veel liefdesliedjes zijn wat plat of eenlagig, de ‘Ship song' is gezongen poëzie.'

Ook ‘Le chanson des vieux amants' van Brel, vertaald als ‘Liefde van later' en gezongen door onder anderen Herman Van Veen, benadert het fenomeen liefde op een vrij realistische manier.
Ponnet:
‘Het gaat over die eeuwige machtsstrijd tussen geliefden, de strijd waarover ik ook in mijn boek uitweid. Hoe lang we ook samenblijven en hoe goed we elkaar kennen, we botsen altijd op die verschilervaringen, we blijven ruzie maken. Maar die conflicten voeden net de dynamiek in de relatie. Zolang we ‘oorlog voeren', blijft de ander ertoe doen. En dat is precies liefde: vanuit die verschilervaringen elkaar graag blijven zien en proberen elkaar tegemoet te komen en terug verbondenheid creëren. Het is een levenslange zoektocht, het idee van totale harmonie is en blijft een streven, geen ‘zijn'.'

Fons Vansteenwegen is meer thuis in het fenomeen van ‘de liefde' dan in het aanbod liefdesliedjes, maar heeft zorgvuldig de tijd genomen om onze lijst en andere songs te verkennen. Hij dankt ons achteraf: ‘Er is een interessante wereld voor mij opengegaan'. Binnen de verzameling liefdesliedjes ontdekt hij verschillende vormen en aspecten van verliefdheid.
‘Verliefdheid heeft vaak met kijken te maken, met het afstandszintuig, de ogen. Niet voor niks noem ik het een oogziekte. Je ziet de geliefde zoals jij wil dat die is, niet zoals die werkelijk in elkaar steekt. In veel liedjes (bv. ‘The Blower's Daughter' van Damien Rice: ‘I can't take my eyes off of you') is verliefdheid een soort bezetenheid. Het gaat om de verliefdheid en het verlangen an sich, zonder dat dit samenhangt met een bepaalde persoon. Op ‘wie' je verliefd bent, is minder belangrijk, je ‘object' van verliefdheid kan makkelijk vervangen worden.'
‘In een liedje als ‘To make you feel my love' van Bob Dylan lees ik dan weer het totale verlies van identiteit. Het ‘ik zou alles doen, als jij maar gelukkig bent'. Dat hoor je ook in een song als ‘I'm your man' van Leonard Cohen, toch een felgesmaakte love song. ‘Ik kan een bokser zijn, een dokter zijn, een vader zijn', alles. De ene cijfert zichzelf hier weg voor de ander. Meestal gaat dit om een tijdelijk fenomeen, gezond is het niet.'
In ‘I hope I don't fall in love' geeft Tom Waits dan weer mooi aan dat verliefdheid iets is dat ons overkomt, het is een gevoelstoestand waarop we geen greep hebben. Mooi is hier dat hij er ook alle nadelen van kent en die uitspreekt.'
‘Dat vind je ook terug in het liedje van Frank Sinatra, gecoverd door onder anderen Diana Krall: ‘I've got you under my skin'. Het gaat hier weer om het alles opofferen, het buiten de vrije wil staan van verliefdheid, de passie - wat dan toch een lijden is.'
‘Onwerkelijkheid, daar gaat het in liefdesliedjes vaak over. ‘All I have to do is dream' van The Everly Brothers/Roy Orbisson is daar ook een mooi voorbeeld van. De ander hoeft niet echt te zijn, er hoeft geen werkelijke relatie te volgen. De verliefde kan zijn geliefde op elk moment oproepen in zijn dromen. Hetzelfde vind je een beetje in ‘Are you the one' van Nick Cave. Hier heb je het idee van die enige echte ware tussen 7 miljard andere mensen. Het is een mooie weergave van een verlangen dat we allemaal kennen. Maar het is onvervulbaar.'
‘En dan is er het aspect van het fusionele, het samensmelten met de geliefde. Ik noem dat de gevoelsvermenging. Het ‘You're in my heart, you're in my soul', zoals Rod Stewart het bezingt. Of zoals in het liedje van Diana Ross en Lionel Richie, ‘Endless love'. De fusie voltrekt zich in de woordenloze communicatie, niet in het praten met elkaar. De werkelijkheid is natuurlijk anders. Ik zeg altijd: wil je die verliefdheid behouden, staar dan handje in handje naar de maan en zeg geen woord. Of wil je eeuwig verliefd blijven, dan moet een van de twee naar Australië vertrekken en moeten jullie elkaar roze goed geurende brieven blijven schrijven. Want een van de dingen die verliefdheid doen overwaaien, is het echte samenleven. Maar liefst willen we natuurlijk die verliefdheid blijven voelen. Als er een barst in die roze wolk komt, doet dat pijn. Maar het blijft noodzakelijk om de relatie werkelijk te maken.'

Realisme dus, maar uit welke liedjes spreekt een ‘liefde is een werkwoord'?
Vansteenwegen:
'Ik verwijs graag naar een song van Marianne Faithfull, ‘Don't forget me'. ‘Het gaat over blijvende liefde, ook al word je ouder en ziek.'
Als het over duurzame, gevende liefde gaat, pikt ook hij er een Miel Cools (‘Houden van') en Herman Van Veen uit. ‘Ik ben aangesproken door het eenvoudige realisme in het liedje van Miel Cools. De geliefde valt altijd van zijn voetstuk, na de verliefdheid. En uiteindelijk draait het om de kleine dingen. In dit lied gaat de liefde voorbij aan de oogziekte, het brengt veeleer elementen van de samenleefrelatie samen. Wat Brel en Van Veen zingen in ‘Liefde van later' is dan weer wat ik probeer te vertellen in mijn boeken ‘Liefde na verschil' en ‘Vreemdgaan met je partner'. Liefde is ook strijd, er komen kwetsuren. En seks is een gevecht, een overschrijden van tegenstrijdige verlangens en behoeften. Als je lang samen bent, breken altijd verschillen door. Je leert elkaars zwakke plekken kennen, je kunt elkaar onderuit halen door ruzie of ontrouw. Tegelijk mag je jezelf niet te veel achteruit plaatsen, hoef je niet alles in te slikken, moet je kunnen afstand nemen. Een rustig leven is voor de liefde een gevaar.'

Kan het gevaarlijk zijn, naar te stroperige liedjes luisteren? Verliezen we ons daardoor niet in de foute relaties? Moeten we niet wat vaker zingen over hoe de duurzame relatie werkelijk in elkaar zit?
‘Zolang je je bewust bent van het feit dat de meeste liedjes over het extreme gevoel van verliefdheid gaan, zolang je het onderscheid kan maken met een realistische relatie, is er geen probleem. Ik heb niks tegen verliefdheid of tegen romantiek: de haard aansteken, een kaarsje, een glaasje wijn, het hoort er allemaal bij als we onze binnenkant aan elkaar willen vertellen. Maar verliefdheid is nu eenmaal een heel extreem gevoel en gevoelens schommelen. Het is pas in een latere fase, als we diepgaander beginnen te communiceren, dat we van elkaar kunnen leren. Op dat moment kunnen we de projecties corrigeren en wordt de liefde pas echt interessant.'

Tien cd-tips voor Valentijnsdag
-Closing Time van Tom Waits, met onder andere ‘I hope I don't fall in love with you', ‘Martha', ‘Grapefruit Moon'.
-The Best of Nick Cave verzamelt enkele van 's mans mooiste liefdesliedjes: Into my Arms, The One that I've been waiting for, The Ship song.
-69 Love Songs, The Magnetic Fields: van ‘Absolutely cuckoo' tot ‘I need a new heart' - de liefde van alle kanten bekeken en luchtig vertolkt.
-Love Songs, Billy Holiday: liedjes uit de tijd dat liefde nog simpel was als ‘bubbles in a glass of champagne'
-My funny Valentine, the Best of Chet Baker, met een mooie live versie van het titelnummer: hoofse trompet
-Jean Ferrat chante Aragon: dé liefdespoëzie van Louis Aragon, vertolkt door een van Frankrijk grootste troubadours. Een aaneenschakeling van ‘Le coeur a ses raison que la raison ne connaît pas'.
-Le fabuleux destin d'Amelie Poulain, Yann Tiersen: een sprookje over kijken, (graag) zien, mensen gelukkig maken, Parijs én voor je eigen liefde durven gaan. Huwelijk tussen piano en accordeon.
-My one and only Thrill, Melody Gardot: ‘Our love is easy' zingt deze geniale zangeres hier ergens. En je gelooft haar.
-No Deal, Melanie De Biasio: hedendaagse jazz uit het zuiden van ons land. Klinkt toch als een dieprode goed gerijpte fles wijn bij kaarslicht.
-Nice is good, Marble Sounds: de eersteling van deze Belgische ietwat melancholische band. Kwetsbare mannen, de aarzelende liefde, allemaal zacht bespeeld en bezongen.