Geen seks (en toch een goede relatie)

26 juni 2019

Geliefden die niet meer met elkaar vrijen, daar moet iets mis zijn. Want volgens de maatschappelijke norm is een relatie zonder seks zoiets als een auto zonder benzine. Maar is dat altijd wel zo? ‘De verbondenheid van een stel zit niet exclusief in de erotiek, maar juist ook in het afstemmen op elkaar.'

Geen wilde vrijpartij voor het slapengaan, maar een kuise nachtzoen. Man en vrouw draaien zich om, doen de ogen dicht en vallen in slaap. Ze houden innig van elkaar, maar na dertig jaar samen zijn is de lust geleidelijk aan verdwenen.
Seksuologen en relatietherapeuten zien genoeg koppels in hun praktijk waar de lichamelijke passie om welke reden ook is uitgedoofd. Uit Amerikaans onderzoek in 2016 bleek dat vijftien procent van de Amerikaanse stellen de voorgaande zes tot twaalf maanden geen seks had gehad. Of dat naar tevredenheid was, werd niet gepeild. Buiten de muren van professionele vertrouwelijkheid horen we niet zoveel van het seksloze stel. Het samen-zijn zonder dat er gevreeën wordt is kennelijk niet iets waar mensen mee uitpakken tijdens een avondje met vrienden in het café. Gemakkelijker is het om de indruk te wekken dat de passie floreert in de slaapkamer.

We moeten presteren, ook in bed

De opvatting over liefde en lust kan nogal kan verkeren. Nog geen honderd jaar geleden was seks iets dat er eigenlijk niet mocht zijn. Vrijen was voor in het donker, bedoeld ter voortplanting en alleen toegestaan na de huwelijksplechtigheid. Nu lijkt het taboe rondom seks verschoven naar de andere kant. Het mag, het kan, sterker: het móet. Daarnaast moet het ook nog esthetisch, exotisch en frequent zijn. Na een romantisch avondje in een restaurant horen we hijgend onze voordeur binnen te vallen, elkaar de kleren van het lijf rukkend, zo gaat dat tenminste in de film.
Seksualiteit lift mee op die maatschappelijke tendens waarbij we voortdurend op elk gebied in ons leven moeten presteren, excelleren en aan een ideaalbeeld moeten voldoen. Geen of weinig seks in een relatie hebben past niet in dat plaatje.

Het kan duiden op relatieproblemen, maar dat hoeft niet

‘Veel mensen hebben het gevoel niet te kunnen beantwoorden aan dat maatschappelijke ideaalbeeld waarin seks vaker, beter en anders moet', zegt de Vlaamse seksuoloog Rika Ponnet. ‘Zij denken dat als ze het minder vaak doen of zelfs helemaal niet, ze geen goede relatie hebben. Het is gek, we zijn seksueel nooit zo vrij geweest als nu en tegelijkertijd zijn we op dit gebied extreem normatief. Seksualiteit lijkt een centrale plek in te nemen in het oordeel over een relatie. Als het met de seks goed zit, zit het met de relatie ook goed. Of een afwezig seksleven duidt op problemen in je relatie.'
Ze haast zich te zeggen dat dat dikwijls ook echt zo is. ‘Seksualiteit kan een barometer zijn voor de staat van een relatie. Is de erotische verbinding vastgelopen dan kan dat wijzen op onderliggende problemen. Zoals bijvoorbeeld onzekerheid over een ouder wordend lichaam, zeker in een tijd waarin het jeugdig ideaal regeert, de angst voor afwijzing, wrok die sluimert of een verminderd gevoel van intimiteit. Het is wel goed om dat te onderzoeken. Maar seksualiteit is niet altijd de graadmeter en ook niet de enige.'


Verliefdheid, drukte en ziekte

Er zijn talloze redenen waarom stellen niet meer komen tot de daad, weet Ponnet uit haar relatietherapie-praktijk. ‘Elke levensperiode brengt eigen behoeften mee. In het begin van een relatie kunnen mensen niet van elkaar afblijven. Uit verliefdheid en verwondering, maar ook vanuit het verlangen naar bevestiging. Men is dan nog onzeker over elkaar. Dan komen er bijvoorbeeld kinderen. Het hebben van een jong gezin of drukke carrière zijn niet de beste voorwaarden voor een bloeiend seksueel leven. Ziekte beïnvloedt het seksuele leven ook. Of medicijnen, zoals antidepressiva die lustremmend kunnen werken. Sommige mensen hebben in het verleden slechte ervaringen met seks gehad waardoor het nog steeds niet lukt om ervan te genieten. En sommige mensen voelen zich na vele jaren samen meer maatjes dan geliefden en willen, ondanks dat er geen lust is, wel graag samen blijven.'

Seks heeft twee doelen: voortplanting en plezier

In de vrouwenbladen staat steevast wat je kunt doen om zin te krijgen als de lust je is vergaan (‘zin maken') en wat helpt tegen erectieproblemen of vaginale droogheid. In die boodschap klinkt impliciet door dat seks moet. Maar moet het ook? Is een liefdesrelatie met seks beter af dan een zonder?
In het ideale geval willen mensen het liefst een relatie mèt seks, meent seksuoloog Rik van Lunsen, simpelweg omdat ze het lekker vinden en omdat het verbindt. Maar als dat om welke reden ook niet mogelijk is, kunnen mensen ook gelukkig zijn zonder, als ze er tenminste allebei vrede mee hebben. Hij vraagt het weleens aan eindeloos worstelende stellen: ‘Waarom stoppen jullie niet gewoon met seks?' Zijn cliënten kijken hem na die vraag bevreemd aan, zoiets verwachten ze niet uit de mond van een seksuoloog. Van Lunsen: ‘Kijk, seksualiteit heeft twee duidelijke doelen. De ene is voortplanting en het andere plezier. Ik kan mensen in vijf minuten uitleggen hoe ze zich kunnen voortplanten zonder de daad. Ik kan ze ook begeleiden in de weg naar het vinden van plezier. Maar als dat laatste niet lukt en seks is bij dat koppel al zolang pijnlijk, een verplichting of gedoe, waarom dan niet gewoon stoppen? Wie zegt dat we seks moeten hebben? Doe het met plezier of doe het niet.'

Het heeft niet altijd met de menopauze te maken

In dit soort gevallen gevallen kan onthouding ook rust en ruimte geven in een relatie. Dat het vooral de vrouw is die verlangt naar zo'n seksloze verbintenis, verwerpt Rika Ponnet als ‘gendercliché'. ‘De man is heus niet degene die ‘altijd wil', ook bij hem kan de wens naar seksuele intimiteit laag zijn of afnemen, ik hoor dat genoeg. Hij kan op hogere leeftijd erectieproblemen krijgen of om andere redenen niet meer willen.'
We leven überhaupt met veel clichés als het gaat om seksualiteit, vindt Ponnet. ‘Zoals dat het libido van de vrouw tijdens of na de menopauze afneemt of zelfs verdwijnt. De ene vrouw heeft inderdaad geen zin meer, ze wil ‘rust' of lekker met haar vriendinnen op stap. Maar de ander wordt juist heel actief. Ik had afgelopen week bijvoorbeeld een zestig-jarige vrouw in mijn praktijk die zich sensueler was gaan voelen en weer meer zin had gekregen in seks met haar partner.‘

Met of zonder seks, altijd blijven praten

Of er in een relatie nu wordt gevreeën of niet, in beide gevallen is communicatie tussen beide partners essentieel, benadrukken beide seksuologen.
Rik van Lunsen: ‘Het is een kwetsbaar gebied waarbij het belangrijk is dat mensen blijven praten. Het kan bijvoorbeeld zijn dat er in een relatie geen seks is, maar dat er wel geknuffeld wordt. Wat doe je dan als een van de twee toch seksueel opgewonden raakt. Met opwinding hoef je niet altijd iets te doen, je kunt het ook voorbij laten gaan. Maar dit soort situaties vraagt wel om goede communicatie. Maar dat geldt evenzeer als er wèl seks is. Dat gaat ook niet vanzelf. Het vraagt nogal wat om de wensen en verlangens van twee personen naast elkaar te leggen. ‘Liefde is een werkwoord', ik vind dat een waar gezegde. En als die liefde groot is en de communicatie goed is een bevredigende relatie zonder seks prima mogelijk'.

Een relatie is geven en nemen, ook als het om seks gaat

Rika Ponnet: ‘Een belangrijk onderdeel van een relatie is het zoeken naar compromissen. Dat speelt op veel gebieden, dus ook in de behoeften van het hebben van wel of geen seks. Soms gaat het uitdoven van de passie gelijk op, maar het kan ook zijn dat een van beiden er nog wel naar verlangt om te vrijen. Soms legt deze persoon zich neer bij de wens van de ander, soms zijn er pragmatische oplossingen zoals bijvoorbeeld soloseks of een minnaar of minnares. Dit alles vraagt om naast te nemen ook te geven, te gunnen en aanvaarden. Er is naast seksualiteit nog zoveel dat een relatie waardevol en intiem kan maken. Dat kan ook in zitten in samen met een glas wijn de dag doornemen, de ander een compliment geven. De verbondenheid van een stel zit niet exclusief in de erotiek, maar juist ook in het afstemmen op elkaar. Het is de kunst om als stel je eigen weg te vinden op het brede gebied van intimiteit en daar tevreden mee te zijn, los van wat de norm voorschrijft.'