“Ontrouw hoeft geen eindpunt te zijn, maar het wordt nooit meer hoe het was"

04 maart 2017

Het Nieuwsblad Magazine en Charlie Magazine bundelen hun krachten in een onderzoek naar hoe wij met monogamie omgaan in Vlaanderen. In afwachting: een dubbelgesprek met twee experten ter zake. Relatiebemiddelaar Rika Ponnet en seksuoloog Alexander Witpas over het belang en de uitdagingen van de moderne monogame relatie.

 

Hoe trouw bent u? Dacht u al eens aan seks met een ander? Of bleef het niet bij denken? Is porno kijken ook overspel? En: werd u zelf al eens geconfronteerd met ontrouw? U mag er ons binnenkort alles over vertellen. Want na ons grote orgasme-onderzoek van vorig jaar, peilen Het Nieuwsblad Magazine en Charlie weer naar het relationele leven van de Vlaming. In afwachting: een dubbelgesprek met twee experten ter zake. Relatiebemiddelaar Rika Ponnet en seksuoloog Alexander Witpas over het belang en de uitdagingen van de moderne monogame relatie.

Monogamie, ontrouw en overspel. Is het belangrijk dat we het er nog een keer over hebben?

Alexander: "Uit onderzoek blijkt dat, als je heel de volwassen, Vlaamse bevolking bekijkt, minstens 20 à 25 procent al een keer ontrouw was. Bij de leeftijdscategorie 30 tot 40 jaar is dat 33 procent. En als je weet dat die 33 procent ook nog eens een partner heeft, dan kom je toch uit op een heel grote groep die ermee te maken krijgt."
Rika: "Ontrouw en overspel zijn thema's die in mijn praktijk heel vaak terugkeren. Of overspel vaker voorkomt dan vroeger, wil ik niet gezegd hebben. Maar ik voel wel dat de manier waarop we ontrouw ervaren, veranderd is over de jaren heen. Dat heeft alles te maken met de verwachtingen die we hebben over vaste relaties. Je partner is vandaag veel meer dan je man of vrouw, of de moeder of vader van je kinderen: hij of zij is ook je beste vriend, je soulmate, je teamgenoot. Doordat we in kleinere verbanden leven met minder mensen rondom ons, moet de relatie (en het kerngezin) veel meer invullen dan vroeger het geval was. Pleegt een van de twee partners dan een vorm van ontrouw, dan grijpt dat veel dieper op die relatie in. Ik denk dat vrouwen vroeger sneller incalculeerden dat ‘zoiets kon gebeuren'. Ik zeg natuurlijk niet dat ontrouw dan geen vertrouwensbreuk was, maar als je weet dat mensen toen misschien niet per se vanuit verliefdheid, maar ook vanuit andere overwegingen trouwden, dan snap je ook dat ze die relatie en een eventuele misstap op een andere manier evalueerden. Ik zie daar toch echt een wereld van verschil."

Onze wereld zélf is ook geëvolueerd. De sociale media, bijvoorbeeld, hebben die ook een invloed op trouw binnen de monogame relatie?

Alexander: "Zeker. Door de sociale media is er een constante nabijheid van mensen, collega's en exen. Vroeger ging je uit elkaar, ging hij of zij elders wonen en zag je elkaar vervolgens nooit meer. Je kon een brief sturen, ja. Maar dat was het dan. Nu krijg je een bericht op Facebook, wordt er gechat. Contact is altijd en overal mogelijk, in de twee richtingen, en daarmee omgaan is niet evident. En de verleiding blijft aanwezig. Want een buitenechtelijke relatie die je beëindigt? Wederom: vroeger was dat eenvoudiger. Tenzij het om een collega of iemand uit de buurt ging, kon je perfect een afstand inbouwen door elkaar niet meer te zien. Nu merk ik dat mensen moeilijker van die relaties kunnen loskomen. Ze willen ermee breken, maar omdat het zo gemakkelijk is om weer contact te zoeken, kunnen ze het toch niet helemaal loslaten. En blijven ze chatten. Je krijgt die ander bijna niet meer verbannen. Ik weet niet of mensen per se zo veel trouwer waren - ik betwijfel het sterk - maar de sociale media maken het wel gemakkelijker om betekenisvolle of intieme dingen te delen met anderen. Ook dat soort van emotionele ontrouw kan trouwens als kwetsend worden ervaren door de partner."
Rika: "De impact van emotionele ontrouw mag je niet onderschatten. Dan mag je nog zo'n trouw seksueel contact hebben, als jij je binnenkant makkelijker deelt met iemand anders dan met je partner, dan kan dat minstens even ondermijnend zijn voor het vertrouwen en de verbondenheid in je relatie."

Zien jullie nog andere maatschappelijke veranderingen die een rol kunnen spelen?

Alexander: "Los van de psychologische component - we weten bijvoorbeeld dat wie vaak impulsief reageert of moeilijker controle over zichzelf kan uitoefenen sneller overspelig is - speelt ook zeker de opportuniteit een rol bij ontrouw. Hoeveel kansen krijg je om vreemd te gaan? Als je dan natuurlijk in een maatschappij zit waarin veel mensen deeltijds, met flexibele uren, en onvoorspelbare uurroosters of thuis kunnen werken ... Tja, dan is sociale controle een stuk moeilijker. Niet dat we die vrijheden moeten terugschroeven opdat mensen minder overspelig zouden zijn, maar ze creëren gewoon veel meer mogelijkheden."
Rika: "Ontrouw bij vrouwen komt ook vaker voor dan een aantal decennia geleden, simpelweg omdat ze er nu meer de kans toe krijgen."

Het ging net over de ‘psychologische component'. Wat maakt dat de ene persoonlijkheid sneller een ander pad bewandelt dan de andere?

Rika: "Iemand die meer risicogedrag vertoont in andere domeinen, zal dat op ook amoureus vlak doen en sneller aan die verleiding toegeven. Maar ik ben er toch van overtuigd dat de buitenrelationele paden die iemand bewandelt, heel sterk samenhangen met de relatie waar die persoon in zit. En daarmee bedoel ik niet dat je het sowieso elders gaat zoeken als je relatie scheef zit. Maar wel dat je ziet dat mensen zich - vanuit een bepaalde relatiedynamiek - gemakkelijker openstellen voor anderen. Dat kan zijn omdat een van de twee te bezitterig is, bijvoorbeeld, en de ander zich opgeëist en versmacht voelt. En door ontrouw haal je de macht van de andere partner naar beneden: die voelt zich dan plots kleiner en kwetsbaar. Maar het kan ook net zijn dat een relatie zodanig goed is, dat een van de twee zich daardoor angstig voelt en wil vluchten."
Alexander: "Het is een catch-22-situatie, een kip-en-eiprobleem: overspel gebeurt vaak bij koppels waar het op dat moment niet zo goed zit, en net dan moeten ze iets supermoeilijks doen: proberen hun relatie weer uit die crisis te krijgen. Zonder garanties, maar louter in de hoop dat het een lange tijd later weer goed voelt."

Kan een relatie ontrouw te boven komen?

Rika: "Dat kan ze zeker, maar ze transformeert wel. Het wordt nooit meer helemaal wat het geweest is. Als een partner buiten de relatie gaat, roept dat bij velen een enorm gevoel van onveiligheid op. En dat is normaal, want de basis van een monogame relatie blijft toch de belofte dat je elkaar trouw bent. Is dat plots niet meer zo, dan vindt er een vertrouwensbreuk plaats. En dat hakt in op je relatie. Komt de ontrouw niet uit en wordt hij verzwegen, dan moet een van de twee verder met een geheim. Ook dat is niet evident."

Hoe kan relatietherapie helpen?

Alexander: "Als er zich zo'n crisis voordoet in je relatie, daalt de levenskwaliteit enorm. Er wordt amper geslapen, veel ruzie gemaakt. Kun je er dan voor zorgen dat beide partners niet voortdurend over hun toeren zijn, is dat al een goed begin. Als buitenstaander kun je ook wat ruimer kijken dan het overspel alleen en op de relatie in zijn geheel focussen. En de partners helpen om emotioneel te accepteren dat wat ze dachten dat ze hadden, weg is. Dat is lastig. Maar het is wel nodig, voor je naar de toekomst kunt kijken."
Rika: "De eerste voorwaarde voor relatietherapie is natuurlijk dat die andere relatie is stopgezet. Ik probeer koppels uit de dynamiek van de dader en het slachtoffer te halen, maar het is wel belangrijk dat er wordt erkend dat de ene is gekwetst doordat de andere een stap buiten de relatie heeft gezet. Daarna kunnen we dieper ingaan op de relatie zelf. En bepaalde dingen die al veel langer moeilijk liggen weer bespreekbaar krijgen."

Welk idee over relaties zetten we best uit ons hoofd?

Alexander: "Wat je niet mag verwachten is: ‘Ik heb een relatie en alles gaat goed, dus dat betekent automatisch dat ik niet meer verliefd zal worden tot ik sterf. En mijn partner evenmin.' Dat klopt natuurlijk niet. Maar we willen allemaal heel erg graag de enige bron van bevrediging zijn voor onze partner. Masturbatie of porno kijken binnen een relatie, bijvoorbeeld, blijft taboe en wordt door velen als ontrouw ervaren. Omdat je dan ontdekt: goeie of slechte relatie, ik ben niet de enige die mijn partner kan opwinden. Dat is normaal, maar we willen er liever niet aan herinnerd worden."

Waaraan zouden we wel nog eens herinnerd mogen worden?

Alexander: "Aan tijd voor mekaar. We hechten énorm veel belang aan trouw en aan onze relatie. In theorie. Kijk je dan naar het echte leven, dan zie je dat die partnerrelatie en dat seksleven vaak de laagste prioriteit krijgen. Niet dat we lui zijn, maar een relatie kun je nu eenmaal heel lang verwaarlozen zonder dat er acute problemen opduiken. Dat is niet zoals op het werk: als je daar slabakt, word je er meteen op afgerekend. De concurrentie met andere levensdomeinen is natuurlijk groot: kinderen, een sociaal leven, mee zijn met de politiek, sporten. Als je alles optelt, heb je een week van 28 dagen nodig. Dus moet je keuzes maken."
Rika: "Ik wil het zeker niet ‘werken' noemen, maar aandacht en focus zijn erg belangrijk in een relatie. Dat je als partners weet wat er in elkaars leven speelt, wat de ander bezighoudt."
Alexander: "Soms vraag ik me toch af of ons model van de partnerrelatie toch niet wat hoog gegrepen is? Als je het goed wilt doen tenminste. Relaties zijn voor een aantal mensen gewoon niet zo gemakkelijk."

Denk je aan een alternatief?

Alexander: "Elk alternatief dat mensen bewust en uit vrije wil kiezen is voor mij oké. Polyamorie (levenswijze waarin men meer dan één liefdesrelatie tegelijkertijd kan hebben, nvdr.) krijgt de laatste jaren weer meer aandacht. Nu, ik kom weleens mensen tegen die denken dat een polyamoureuze relatie gemakkelijker is dan een monogame, omdat ze zich dan niet hoeven in te houden om seks te hebben met anderen. Als je het vanuit die insteek doet, kun je het wel vergeten. Dat is een straffe uitspraak, maar ik denk dat polyamoureuze, open of vrije relaties even moeilijk zijn als een monogame één-op-éénrelatie. Of misschien zelfs moeilijker. Heb je problemen in je monogame relatie, dan kun je meestal wel in je omgeving terecht voor steun. Voor andere relatievormen kun je daar toch minder op rekenen."
Rika: "Ik geloof niet in het welslagen van polyamorie. Als het van mij afhangt, doet iedereen wat hij wil, maar ik heb nog nooit het gevoel gehad dat die relaties volledig in evenwicht zijn. Hoe ik het zie, is er altijd wel één partner die er harder op aanstuurt dan de andere, die het maar wat voor lief neemt. Dat vind ik niet ‘voor elkaar en voor anderen kiezen in alle vrijheid', waar polyamorie toch voor wil staan."
Alexander: "Ik heb al een aantal relaties gekend waar dat - minstens voor een bepaalde tijd - goed ging. Maar dat het moeilijk is om daar een gelijkwaardigheid in te vinden, is waar. Alleen al omdat er nog meer partijen bij betrokken zijn. Ik denk dan ook dat het alleen is weggelegd voor mensen die héél veel tijd in hun relaties willen stoppen. Maar goed: monogame relaties zijn natuurlijk ook niet per definitie gelijkwaardig."
Rika: "En dan hebben we het nog niet gehad over kinderen krijgen binnen zo'n relatiemodel. Dan is de één-op-éénrelatie toch eenvoudiger. Ik blijf het mooi vinden, die exclusiviteit: een persoon waar je voor kiest en een belofte waaraan je je probeert te houden. Los van het feit of monogamie nu een maatschappelijk model is, of door onze natuur wordt ingegeven."

Ja, die natuur. Hoe zit het daar eigenlijk mee? Kunnen we een scheve schaats op ons oerinstinct schuiven?

Alexander: "Ik heb het niet zo met van die evolutionaire verklaringsmodellen die beweren dat je als man je zaad op zo veel mogelijk plaatsen moet gaan verspreiden."
Rika: "Waar ik wél van overtuigd ben, is dat het aangaan van intieme relaties in onze natuur zit. Dat is ook logisch: als je met een aantal mensen intiem verbonden bent, verbetert dat je voortbestaan en overlevingskansen. We zien het ook bij alleenwonenden: die doen het op vlak van fysieke en mentale gezondheid aanzienlijk minder goed dan mensen die samenwonen met anderen."
Alexander: "Ik ben eerder pessimistisch ingesteld. Soms vraag ik me af of we binnen dertig jaar niet nog veel meer op onszelf zullen leven. Kijk naar Japan, waar heel veel mensen bewust single blijven. Ik kijk daar niet naar uit, natuurlijk. Maar het is een bedenking. Vroeger was het kerngezin alles: partner, seks, financiën, kinderen. Nu zie je steeds meer functiescheidingen: je kunt kinderen hebben zonder een partner, een partner zonder seks of seks met je vrienden. Ik vraag me af of dat op termijn niet zodanig ingewikkeld wordt, dat een groep mensen er zich uit terugtrekt. Ik zeg niet dat ik terug wil naar de jaren vijftig, maar het kan sneller gaan dan je denkt. Had er vijftig jaar geleden iemand gezegd dat vandaag kinderen totaal optioneel zouden zijn, en dat een groot deel van de bevolking vrijgezel zou zijn, we hadden het ook niet geloofd."

Hoe zie jij dat, Rika?

Rika: "Ik ben ervan overtuigd dat mannen en vrouwen voor een exclusieve partnerrelatie zullen blijven kiezen. Relaties zijn nu eenmaal belangrijk voor mensen. Als je bekijkt wat voor relationele ellende en verhalen sommigen al hebben meegemaakt ... En toch willen ze opnieuw aan een relatie beginnen. Dat heeft niets met rationaliteit te maken, het is gewoon iets waar de grootste groep naar verlangt. En in Amerika zien we trouwens een heel andere beweging dan in Japan: daar is het aantal echtscheidingen bij hoger opgeleiden alweer aan het dalen. Er is een nieuw soort pragmatisme ontstaan: wordt iedereen daar nu zo veel gelukkiger van, van dat scheiden? En: misschien is alleen leven toch niet de beste oplossing?"

Minder scheidingen, merken jullie die tendens ook bij ons?

Rika: "Bij ons zitten scheidingen voorlopig nog in de lift. Maar ik snap de denkwijze van de Amerikanen zeker: kinderen op twee adressen opvoeden, alles met elkaar - in overeenstemming - geregeld krijgen, en dan ook nog eens een eventuele nieuwe partnerrelatie vormgeven, dat is geen sinecure."
Alexander: "Als iemand door zijn of haar partner wordt bedrogen, en zeker als dat herhaaldelijk gebeurt, hoor je andere mensen zich weleens afvragen: waarom blijft die daar toch bij? Omdat het alternatief soms echt niet beter is. Stel dat je uit elkaar gaat: je bent je kinderen voor de helft van de tijd kwijt en die andere persoon - waar jij een hekel aan hebt - krijgt een grote invloed op de opvoeding van je kinderen. Ik zeg niet dat het beter of slechter is dan uit elkaar gaan, maar ik snap het wel."
Rika: "Er wordt vaak vanuit gegaan dat als een relatie niet goed gaat, of er overspel is gepleegd, dat mensen uit elkaar gaan. Dat is helemaal niet zo. Er zijn nog altijd ontzettend veel mensen die ervoor kiezen om bij elkaar te blijven, ook al kunnen ze scheiden. Ontrouw hoeft geen eindpunt te zijn."
Alexander: "Maar het is wel problemen oplossen voor gevorderden."